Yazar George Aghjayan, 03/05/15 (Güncelleme 03/05/15) Çeviren: Arlet İncidüzen
* Teşekkür: Bu eseri, yakın arkadaşlarım David Davidian, Hagop Hachikian, George Leylegian ve Khatchig Mouradian’ın yardımları olmadan ortaya çıkaramazdım. Her biri, bilerek ve bilmeyerek, yapıcı geri bildirimlerle ve yıllar içinde sağladıkları materyallerle bana katkıda bulundular. Bununla birlikte her türlü hata ve kusur bana aittir.
** Not: Bu çalışma tamamen, ulaşılabilen basılı kaynaklara dayanmaktadır. Tüm bilgilerin doğrulanabilir olduğuna inanıyorum ancak akla takılan soruların çözülebilmesi için saha çalışması yapılması gerekmektedir. Köylerin bugünkü veya en yeni isimleri parantez içinde verilmiştir.
Dersim Sancağı şu kazalardan oluşmaktaydı: Hozat (merkez kazası), Çarsancak, Çemişgezek, Kızılkilise, Mazgerd ve Ovacık. Sürekli değişen Osmanlı idari sınırlarına göre Dersim’in kazaları 1880’ler boyunca bazen ayrı ayrı ve bazen tamamıyla çeşitli vilayetlere bağlanmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun gerileme döneminde Ermeni nüfusu Çemişgezek ve Çarsancak’ta yoğunlaşmıştır.
Aşağıdaki tablo, Dersim nüfusunu yaklaşık 30 yıllık bir süreçte özetlemektedir. Müslüman nüfusun açıkça arttığı bir dönemde Ermeni nüfusundaki durağanlık gayet aşikârdır.
Hazari (günümüzde Anıl) köyü papazı Hovhannes ve ailesi (Kaynak; Vazken Antreasyan koleksiyonu, Paris)
1894 Salnamesi tahmini değerleri, Mamuret-ül 1312 Aziz Salnamesinde geçen köylerin nüfuslarından derlenmiştir. 1894 Salnamesinin orijinal verisi ise aynı yıl basılan matbu salnamedeki toplam nüfus bilgisidir.
Aşağıda, her bir kazanın ve kazalara bağlı, soykırımdan önce Ermenilerin yaşamakta olduğu köylerin nüfusları üzerine genel bir tartışma sunulacaktır. Böyle bir analiz yapılırken, hem Ermenilere hem de Osmanlılara ait nüfus verilerinin güçlü yanları kadar kusurlu taraflarının da olduğu unutulmamalıdır, iki kaynağa da ait veriler birlikte kullanılarak karşılaştırılabilir ve daha eksiksiz bir anlatı oluşturulabilir.
Hozat Kazası
Ermeni Soykırımı’ndan önce Hozat’ta 100’den fazla köy vardı. O yıllardan bu yana sayı çarpıcı bir biçimde azalmıştır. Bu durum kazanın sınırlarının yıllar içinde değişmesiyle olduğu kadar bazı küçük köylerin mezraya dönüşmesiyle de açıklanmaktadır.
1871 (Hicri 1288) Salnamesi, Hozat’ı Ovacık Kazası dahilinde, Erzurum Vilayeti’ne bağlı göstermektedir. Ovacık nüfusu toplam 7050 erkek (6657 Müslüman ve 393 Hıristiyan), 175 köy olarak verilmektedir. Bölgedeki tek Hıristiyan unsur Ermeniler olduğundan ve 1914’e kadar Ovacık Kazası’nda hiç Ermeni yaşadığı kayıt edilmediğinden, bu 393 Hıristiyan erkeğin Hozat Kazası’ndaki Ermeniler olduğu sonucuna varılabilir. Ertesi yılın salnamesinde, 1872 (Hicri 1289), 177 köy ve 6407 erkek (5991 Müslüman, 416 Hıristiyan) bildirilmiştir. Ayrıca bölgede 6 (Ermeni) kilise ve 3 (Ermeni) okulu bulunduğunu belirtmektedir. Aynı rakamlar 1873 (Hicri 1290) salnamesinde de geçmektedir, sadece bu salnamede köy sayısı 176’dır. Ek olarak, toplam hane sayısı 2393 şeklinde verilmiştir. Bu da hane başına 2.7 erkek düştüğü göstermektedir.
1312 tarihli (1894) Mamuretül Aziz Salnamesi’nden alınmış nüfus tablosu
Mamuret-ül Aziz’in 1894 (Hicri 1312) salnamesi, her köyün nüfusunu cinsiyet ve dine göre ayrı ayrı vermesiyle benzersizdir. Bu sayede hangi köyün hangi kazada olduğunun kesin olarak belirlenmesi ve Ermeni kaynaklarıyla karşılaştırılabilmesi sağlanmaktadır. Ek olarak, tabloya dökülmüş nüfus verilerini uzlaştırmayı daha kolay hale getirse de hataların ayırt edilebilmesi gerekliliğini tamamen ortadan kaldırmaz. Bununla birlikte mevcut verilerin toplandığı tarih de bilinmemektedir. Muhtemelen 1890 ile 1893 tarihleri arasında toplanmıştır. Verilerin doğruluğunu gerçekten belirleyebilmek için nüfus kayıtlarına ulaşılması gerekir. Yine de bazı ilginç gözlemlerde bulunulabilir.
Salname, Ermeni nüfuslu 17 köy belirtmektedir. Ermeni kaynaklarında bu köylerin bazılar başka kazalara, özellikle Çemişgezek’e bağlı gösterilmektedir. Nüfus,1738 hane, 857 Ermeni (502 erkek, 355 kadın) ve 7530 Müslüman (4703 erkek, 2827 kadın) olarak kaydedilmiştir. Buna göre hane başına 4.8 kişi ve 3.0 erkek düşmektedir. Hane başına düşen kişi sayısı karma köylerde daha yüksekken, sadece Ermenilerin yaşadığı 2 köyde en düşük olarak görülmektedir. Basit bir örnek olsa da kadınların ve büyük olasılıkla Ermeni erkeklerin gerçekten eksik sayıldığının bir göstergesidir.
Ermeni erkeklerini 416 (1872) ve 502 (1893) sayılarında gösteren bu iki veri noktası arasında, Vartabed Karekin Sırvantsdiants, 1878-1879 tarihlerinde Ermenistan boyunca seyahat etmiş ve her köyün hane sayısını kayıt altına almıştır. 17 köyün sadece 2 tanesi (Brasdik ve Hağtug) tamamen Ermenilerin yaşadığı köyler olduğundan, doğrudan bir karşılaştırma yapılması mümkün değildir. Bununla birlikte, Sırvantsdiants’ın hane sayısı [Karekin Sırvantsdiants, Toros Ağpar, İstanbul, 1884] Mamuret-ül Aziz salnamesiyle uyuşmaktadır. Sırvantsdiants, Hozat kazasındaki 17 köyde toplam 171 hane Ermeni tespit etmiştir.
1312 tarihli (1894) Mamuretül Aziz Salnamesi’nden alınmış nüfus tablosu
Bundan sonra Hozat hakkında ulaşabilecek kaynaklar, 1913-1914 tarihli Ermeni Patrikhanesi verileri ve bir 1914 tarihli bir Osmanlı icmalidir. Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımı, soykırım arifesinde, 17 köyde 281 haneden oluşan 1678 Ermeni’nin yaşadığını tespit etmiştir. Osmanlı belgesinde Ermenilerin nüfusu 1151 şeklinde geçmektedir. Her iki kaynakta da daha fazla ayrıntı verilmemektedir. İki kaynak arasındaki fark, 527 Ermeni’dir.
Osmanlı nüfus kayıtlarının kadınları ve çocukları pek hesaba katmadığı yazılı olarak kanıtlanmıştır. Ek olarak, Osmanlı verilerinden daha düşük seviyede de olsa Ermeni Patrikhanesi’nin de çocukları nüfus sayımlarında eksik hesapladığına dair kanıtlar mevcuttur. Örnek hacmi küçük olsa da Osmanlı verilerinden, Hozat kazasında erkeklerin nüfusunun kadınların nüfusuna oranının, karışık nüfuslu köylerde, sadece Müslümanların veya Ermenilerin yaşadığı köylere nazaran daha düşük görünmesi belirtilmeye değer ilginç bir nottur. Ne olursa olsun, dönem yorumcularına göre bu köylerde kadın nüfusunun yüksek olmasının iki sebebi olabilir: erkeklerin askere alınması ve erkeklerin çalışmak için kaza dışına gidiyor olmaları. Ermeniler içinse 1894’ten 1896’ya kadar devam eden Hamidiye Katliamları büyük ölçüde erkekleri hedef aldığından, kadınların sayısının yüksek olmasının sebebi budur. Tutucu bir bakış açısıyla erkek ve kadın sayısının aynı olacağı iddia edilse bile kadınlar yine de Osmanlı kayıtlarında eksik hesaplanmıştır.
Hozat, 1937 veya 1938 civarı (Kaynak; kişisel koleksiyon)
1914’teki verilerde de Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesinde olduğu gibi ya da Hozat bölgesinde görüldüğü gibi daha yakın tarihe dair veriler elde ettiğimiz daha geniş bir coğrafya için de nüfus hesaplamalarının eksik olabileceği inkâr edilemez. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesinde Ermeniler için erkeklerin kadınlara oranı 1.41’di. Dersim Vilayeti’nin tamamında ise oran 1.16. 1905-1906 Osmanlı nüfus sayımın Dersim Vilayeti için sadece toplam Ermeni nüfusu ve Ermenilerde erkeklerin kadınlara oranının 1.18 olduğu bilgisi vardır. Bu, Osmanlı kaynaklarında 1914 yılında kaydedilmiş nüfusun toplamı hakkında düzgün bir yargıda bulunmak için tamamen yeterli olmasa da kadınların, bu çalışmanın ele aldığı dönem boyunca neredeyse aynı ölçüde, nüfus sayımlarında eksik hesaplandığını teyit eden bir bilgidir. Böylece, iki kaynak arasındaki farklılığın önemli bir kısmının, Osmanlı kaynaklarında kadınların eksik hesaplanması olduğunu söylemek mantıksız bir iddia olmayacaktır.
1914 Osmanlı icmali hakkında bir diğer mesele de nüfus sayımının gerçekten güncel yapılmış olmamasıdır. Bunun yerine 1905-1906 tarihli nüfus sayımı üzerinden bir muhakeme geliştirilmiştir. Bu yargıya nasıl varıldığı çok açık değil ancak sadece kayıt altına alınan doğum ve ölüm sayılarına göre belirlenmiş olması, giderek çoğalan bir nüfusta daha ileri sayıda bir eksik hesaplama yapılması ihtimalini beraberinde getirmektedir.
Hozat, 1937 veya 1938 civarı (Kaynak; kişisel koleksiyon)
Son olarak belirtilmesi gereken bir nokta daha var. Hozat’ta kayıtlı Müslüman nüfus 7530’dan 11874’e yükselirken Ermeni nüfusu 857’den 1151’e çıkmaktadır. Böylece Müslüman nüfus %58 artış gösterirken Ermenilerde artış oranı %34 olmaktadır. Diğer bir ifadeyle Ermeni nüfusunun genel nüfusa oranı %10.2’den %8.8’e gerilemiştir. Ermenilerin çoğalma oranının Müslümanlarla aynı kalabilmesi için 1351 kişiye ihtiyaç vardı. Bununla birlikte 1894-1896 Hamidiye Katliamları ve göç, azaltıcı etkenlerdi. Ek olarak, Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesinde verilmemiş Müslüman köylerin nüfusuyla çok daha iyi bir raporlama olabilirdi.
Aşağıdaki tablo Hozat kazası hakkında bahsedilen verileri yansıtmaktadır:
Bu analize ve üzerinde çalıştığım diğer bölgelere bakarak, tutucu da olsa Ermeni Patrikhanesi’nin verileri Ermeni nüfusu hakkında en iyi tahmini vermektedir ve genel olarak belirtilen eksikliklerin ışığında Osmanlı raporlarıyla uyumludur.
Aşağıda verilen köy bilgileri (isimleri parantez içinde) soykırım öncesindeki Ermeni nüfusu hakkındadır. Huşamadyan [hatırat] kitaplarındaki verileri dahil etmedim. Nüfus rakamları verilirken yazarlar genellikle hane sayısını hesaplarına katmaktadırlar. Bu çok arzulanan bir yöntem değildir. Ermenilere ve Müslümanlara ait iddialar farklılıklar göstermekte ve temelde sonuç yazarın şahsi görüşüne bağlı kalmaktadır. Ek olarak bazı kaynaklar çok daha önce basılmış kaynakları baz almakta, bu nedenle kesinlikle güncellenmiş bilgiler değillerdir. Bilginin yol gösterici olması gerektiğinden bu tür kaynakları dahil etmemeye karar verdim. Ek olarak, kilise isimlerini ekledimse de bunlar 1915’te faaliyette olan kiliselerin tamamını yansıtmamaktadır. Seyyahlar, Dersim boyunca sayısız Ermeni kilisesi ve manastırının yıkıntılarından bahsetmektedir. Ermeni nüfusu uzun yıllardır baskı altındaydı ve kırsal bölgelerden daha büyük kentlere doğru göç yaşanıyordu.
Halvor Manastırı, veya Aziz Garabed Manastırı, 1937 veya 1938 civarı (Kaynak; kişisel koleksiyon)
1. Hozat39°6′29.84″K 39°13′7.72″D
350 Ermeni, 60 hane
Surp Pırgiç Kilisesi
Karekin Sırvantsdiants 19 hane Ermeni tespit etmiştir. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesine göre Hozat’ta 239 Ermeni (135 erkek, 104 kadın) ve 838 Müslüman (454 erkek, 384 kadın) toplam 134 hane halinde yaşamaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımına göre Ermeni nüfusu 350 kişiyle 60 haneye yükselmiştir.
Karekin Sırvantsdiants köyde 7 hane Ermeni tespit etmiştir. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesine göre Ağzunig’te 21 Ermeni (12 erkek, 9 kadın) ve 112 Müslüman (71 erkek, 41 kadın) toplam 35 hane halinde yaşamaktadır. 1900’ler civarında, H. S. Eprigian [Soukias (Fr.) Eprigian, Illustrated Dictionary of the Historic Homeland (in Armenia), 2 Cilt, Venedik, 1907], köyde 60 Ermeni ve 150 Kürt yaşadığını bildirir. 1914 Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımına göre Ermeni nüfusu 65 kişiyle 15 haneye yükselmiştir.
1312 tarihli (1894) Mamuretül Aziz Salnamesi’nden alınmış nüfus tablosu
3. Akrag, Agrak, Ekrek, Erkek (Gözlüçayır)39°7′3.88″K 38°58′34.02″D
42 Ermeni, 7 hane
Surp Hagop Kilisesi
Surp Nşan Manastırı/Garmirvank
Akrag köyü, Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesinde Hozat kazasına bağlı gösterilirken, Ermeni kaynaklarında Çemişgezek kazasına bağlı değerlendirilmiştir. Çemişgezek kazasında aynı isimde iki köy vardı. Ghazarian [Haigazn Ghazarian, History of Chmshgadzak (in Armenia), Beyrut, 1971] içindeki bir haritada Ermeni nüfusa sahip olan köy diğeriyle karıştırılmıştır. Karekin Sırvantsdiants köyde 9 hane Ermeni tespit etmiştir. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesine göre Akrag’ta 14 Ermeni (7 erkek, 7 kadın) ve 82 Müslüman (46 erkek, 36 kadın) toplam 14 hane halinde yaşamaktadır. 1902’de Çemişgezek Piskoposluğu kayıtlarında, 26 kişiden oluşan 5 hane Ermeni vardır. Ermeni nüfüsunun büyük oranda azalması ve Kürt nüfusunun çoğalması neticesinde, kilise ve manastırın taşlarının yağmalanarak ev yapımında kullanıldığı not edilmiştir. Köyün Kürt lideri Diab Ağa’nın soykırım sırasında Ermenileri kurtardığı bilinmektedir. 1914 Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımına göre Ermeni nüfusu 42 kişiyle 7 haneye yükselerek iyileşme gösterdiği belirlenmiştir. Hovhannes Adjemian [], soykırımı takip eden yıllarda Çemişgezek kazasına bağlı köylerde yaşayan Ermeni aileleri ve onlara neler olduğuna dair bir liste derlemiştir (bu listenin bir nüshası Ermeni Araştırmaları ve Çalışmaları Ulusal Birliği’nde bulunabilir). Adjemian Akrag köyü için 53 kişiden oluşan 9 Ermeni aile bilgisini verir.
4. Brasdik, Prasdik (Tekeli mezrası)39°3′43.24″K 39°1′15.71″D
1914’te hiç Ermeni yoktur
Surp Asdvadzadzin Kilisesi
Ermeni kaynaklarına göre Çemişgezek kazası köylerinden sayılan Brasdik köyü bugün Hağtug’un (Tekeli) bir mezrasıdır. Karekin Sırvantsdiants köyde 3 hane Ermeni tespit etmiştir. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesine göre Brasdik’te 10 Ermeni (7 erkek, 3 kadın) 3 hane halinde yaşamaktadır ve köyde hiç Müslüman yoktur. 1902’de köy bir harabedir.
Deke de (Brasdik, Hağtuk ve Khadishar’la birlikte) Ermeni kaynaklarına göre Çemişgezek kazasına bağlı gösterilen köylerden biridir. Sırvantsdiants köyde 5 hane Ermeni tespit etmiştir. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesine göre Deke’de 29 Ermeni (17 erkek, 12 kadın) ve 16 Müslüman (10 erkek, 6 kadın) toplam 11 hane halinde yaşamaktadır. 1902’de Çemişgezek Piskoposluğu, Deke’nin nüfusunu Brekhi’yle birlikte vermiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımına göre Ermeni nüfusu 42 kişiyle 11 haneye yükselmiştir. Adjemian, Deke köyü için 52 kişiden oluşan 9 Ermeni aile bilgisini verir.
Daha önce de belirttiğim gibi Hağtug da Ermeni kaynaklarına göre Çemişgezek kazasına bağlıydı. Sırvantsdiants köyde 25 hane Ermeni tespit etmiştir. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesine göre köyde 110 Ermeni (74 erkek, 36 kadın) toplam 25 hane halinde yaşamaktadır ve hiç Müslüman yoktur. 1902’de Çemişgezek Piskoposluğu kayıtlarında, 264 kişiden oluşan 40 hane Ermeni vardır. 1914 Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımına göre Ermeni nüfusu 297 kişiyle 48 haneye yükselmiştir. Adjemian, Hağtug köyü için 250 kişiden oluşan 45 Ermeni aile bilgisini verir.
Karekin Sırvantsdiants köyde 7 hane Ermeni tespit etmiştir. Aynı zamanda Boghos Natanian [Boghos (Fr.) Natanian, Արտօսր Հայաստանի կամ տեղեկագիր Բալուայ, Քարբերդու, Չարսանճագի, Ճապաղ Ջուրի, եւ Երզնկայու (Ermenistan için Gözyaşı ya da Palu, Harput, Çarsancak, Cabağçur ve Erzincan üzerine bir rapor), İstanbul, 1878], köyde 5 hanede 78 Ermeni’nin yaşadığından bahseder. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesine göre Halvori’de 31 Ermeni (14 erkek, 17 kadın) ve 140 Müslüman (105 erkek, 35 kadın) toplam 46 hane halinde yaşamaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımına göre Ermeni nüfusu 32 kişiyle 5 hane olarak kaydedilmiştir.
8. Halvorivank39°14′18.62″K 39°28′48.53″D
78 Ermeni, 15 hane
Surp Garabed Manastırı
Manastır, Halvori köyünün yaklaşık 4 mil kuzeydoğusundaydı. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesine göre Halvorivant’ta 35 Ermeni (22 erkek, 137 kadın) ve 49 Müslüman (31 erkek, 18 kadın) toplam 16 hane halinde yaşamaktadır. Daha eski Ermeni kaynaklarında manastır Halvori’den bağımsız bir köy olarak bahsetmiyor ancak 1914 Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımında manastır etrafındaki Ermeni nüfusu 78 kişiyle 15 hane olarak kaydedilmiştir. Uydu görüntülerinden manastırın kalıntıları, Halvorivank (bazen yerlilerin deyimiyle Vank veya Venk) köyü kalıntılarının 200 metre kadar kuzeyinde olduğu görülmektedir.
9. Khadisher, Khaghishar, Hadishar (Kalecik mezrası)39°4′43.90″K 39°1′47.57″D
1914’te hiç Ermeni yoktur
Surp Garabed Manastırı
Daha önce de belirttiğim gibi Khadishar da Ermeni kaynaklarına göre Çemişgezek kazasına bağlı bir köydür. Bazı kaynaklar Khadishar’ı günümüzde Hozat’a bağlı olan Kalecik’in bir mezrası olarak gösterektedir. Sırvantsdiants köyde 3 hane Ermeni tespit etmiştir. Bundan sonra bu köyde hiç Ermeni varlığı bildirilmemiştir.
Çarsancak kazası Denk köyü 1256 tarihli (1840) Osmanlı nüfus sayımı (Kaynak; Başbakanlık Osmanlı Arşivleri)
10. Peyig, Payig (Çağlarca)39°2′7.01″K 39°8′31.40″D
35 Ermeni, 5 hane
Bir kilise ve manastır kalıntıları
Karekin Sırvantsdiants köyde 12 hane Ermeni tespit etmiştir. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesine göre Peyig’te 23 Ermeni (13 erkek, 10 kadın) ve 19 Müslüman (10 erkek, 9 kadın) toplam 14 hane halinde yaşamaktadır. Hane başına düşen kişi sayısı (3.00) beklenmedik şekilde düşük. 1914 Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımına göre Ermeni nüfusu 35 kişiyle 5 hane olarak kaydedilmiştir.
11. Sigedig, Sakedig, Segedik (Kaleciz mezrası)
Karekin Sırvantsdiants köyde 8 hane Ermeni tespit etmiştir ancak kiliseden bahsetmez. Bu durumda kilisenin 1800’lerde çökmüş olduğu muhtemeldir. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesine göre Sigedig’te 33 Ermeni (20 erkek, 13 kadın) ve 42 Müslüman (23 erkek, 19 kadın) toplam 19 hane halinde yaşamaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımına göre Ermeni nüfusu 66 kişiyle 10 hane olarak kaydedilmiştir.
12. Sin, Shin, Sen (Geyiksuyu mezrası)39°11′8.46″K 39°23′34.58″D
55 Ermeni, 10 hane
Surp Kevork Kilisesi
Sin köyünün, günümüzde bazen Desht (Geyiksuyu) köyüyle aynı köy olduğu ileri sürülür ancak bunlar birbirinden bağımsız köylerdir. Sin’in konumu aşağı yukarı uydu görüntülerine ve eski haritalara göre belirlenmiştir. Karekin Sırvantsdiants köyde 7 hane Ermeni tespit etmiştir ancak kiliseden bahsetmez. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesine göre Sin’de 56 Ermeni (39 erkek, 17 kadın) ve 176 Müslüman (116 erkek, 60 kadın) toplam 19 hane halinde yaşamaktadır. Bu örnekte hane başına düşen kişi sayısı anlamsızca çok yüksek. 1914 Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımına göre Ermeni nüfusu 55 kişiyle 10 hane olarak kaydedilmiştir.
1) Sukias (Rahip) Eprikyan, “Resimli Yerel Sözlük”, II. cilt, II. baskı, T-G harfler, Venedik, St. Lazzaro, 1907, 400 sayfa 2) Üstrahip Boğos Natanyan, “Ermenistan’ın Gözyaşı veya Palu, Harput, Çarsancak, Çabağ Çur ve Erzincan Raporu, milletperver kişilerin isteğine istinaden, Hizan kazası”, İstanbul, 1878, 202 sayfa
13. Sorpian, Sulpiyan (Yenidoğdu)39°2′1.48″K 39°11′12.95″D
130 Ermeni, 20 hane
Surp Kevork Kilisesi ve 6 manastır kalıntısı
Ermeni nüfusa sahip Sorpian isimli iki köy vardı. Her ikisi de Dersim Vilayeti’ne bağlı olduğundan bazı kaynaklarda karışıklıklar yaşanmıştır. Yenidoğdu, eski Kilise isimli köyün yeni adı diye verilirken, harita bilgilerinde kimi zaman Sorpian ile karıştırılmaktadır. Her şeye rağmen bunlardan bugün artık biri mezra biri köydür ve birbirlerinde bir mil kadar uzaklıktadırlar. Verilen koordinatlar Sorpian’ın konumunu belirtir. İlginç şekilde Kilise köyünde hiç Ermeni yaşadığı belirtilmemiştir. Anlaşılan köy ismini, harabeye dönüştüğü bildirilen civardaki manastırlardan birinden almıştır. Karekin Sırvantsdiants köyde 12 hane Ermeni tespit etmiştir ancak kiliseden bahsetmez. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesine göre Sorpian’da 40 Ermeni (22 erkek, 18 kadın) ve 57 Müslüman (31 erkek, 26 kadın) toplam 20 hane halinde yaşamaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımında Ermeni nüfusunun 130 kişiyle 20 haneye yükseldiği kaydedilmiştir.
14. Tashdag, Teshtek, Teshteg (Atadoğdu)39°9′41.20″K 39°20′39.56″D
135 Ermeni, 20 hane
Surp Hagop Kilisesi [Kévorkian (Raymond Kévorkian ve Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l’Empire Ottoman à la veille du genocide, Paris, 1992) kilisenin adını Surp Toros olarak bildirir]
Surp Tovmas Manastırı
Surp Tovmas Manastırı kaynakların hepsinde geçmez. Thierry [Jean-Michel Thierry, Le Couvent Erkayn Enkuzik en Dersim, Ermeni Araştırmaları Dergisi, Sayı 20 (1986-1987), s. 381-417], Tashdag Surp Tovmas Manastırı’nın Tashdag’ın değil Desht/Tashd’ın köyü olan Geyiksuyu’nda gösterir. Karekin Sırvantsdiants köyde 6 hane Ermeni tespit etmiştir. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesine göre Tashdag’da 7 Ermeni (4 erkek, 3 kadın) ve 82 Müslüman (53 erkek, 29 kadın) toplam 19 hane halinde yaşamaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımında Ermeni nüfusunun kayda değer şekilde 135 kişiyle 20 haneye yükseldiği kaydedilmiştir.
Rahip Karekin Sırvantzdyants, “Toros Ahpar, Ermenistan Yolcusu”, I. Kısım, Dındesyan matbaası, İstanbul, 1879
Kévorkian bu köy için İn şeklinde alternatif bir isim kullanır, ne var ki İn, Undjghag’ın 1-2 mil kuzeyinde başka bir köyün adıdır. Ayrıca Garmin Vank’ı bu köyün yakınlarında konumlandıran tek kaynaktır, oysa manastır tipik bir biçimde daha çok Yergan köyünde gösterilmektedir ve ben de orada belirtmeyi uygun gördüm. Karekin Sırvantsdiants köyde 28 hane Ermeni tespit etmiştir. Boghos Natanian ise 28 hane Ermeni’den bahseder. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesine göre Undjghag’da 158 Ermeni (89 erkek, 69 kadın) ve 240 Müslüman (129 erkek, 111 kadın) toplam 79 hane halinde yaşamaktadır. H. S. Eprigian, muhtemelen Sırvantsdiants’ın verilerine dayanarak 1900’lerde 28 hane Ermeni yaşadığını belirtir. 1914 Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımında Ermeni nüfusunun 240 kişiyle 40 haneye yükseldiği kaydedilmiştir.
Manastır verilen isimlerde anılmıştır. Güncel ve tarihi resimlerden çok büyük, nerdeyse katedral boyutunda bir yapısı olduğu anlaşılmaktadır. Thierry manastır hakkında yararlı bir makale yazmıştır. Karekin Sırvantsdiants 1880 tarihlerinde köyde 10 hane Ermeni tespit etmiştir. Aynı zamanda Natanian Ermenilerin 35 kişiden oluşan 5 hane olduğunu belirtir. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesine göre Yergan’da 24 Ermeni (12 erkek, 12 kadın) ve 101 Müslüman (62 erkek, 39 kadın) toplam 25 hane halinde yaşamaktadır. H. S. Eprigian, yine muhtemelen Sırvantsdiants’ın verilerine dayanarak 1900’lerde 10 hane Ermeni yaşadığını belirtir. 1914 Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımında Ermeni nüfusunun 30 kişiyle 5 hane şeklinde sabit kaldığı kaydedilmiştir.
Halvor Manastırı (veya Aziz Garabed Manastırı), yıkımından sonra çekilmiş bir fotoğraf, 1937 veya 1938 civarı (Kaynak; kişisel koleksiyon)
17. Zembegh, Zumpugh, Zampegh, Zumpegh
Zembegh hakkında önemli karışıklıklar vardır. İlk önce, Yerevanian [Kevork Yerevanian, History of Charsandjak Armenians, Beyrut, 1956] ve Antranig [Antranig, Dersim: Travel and Topography, Tiflis, 1900] iki köyden (verin/yukarı ve varin/aşağı) ve her ikisinde de Ermeni nüfusu olduğundan bahsederler. Diğer kaynaklarda sadece bir köy geçmektedir. Ek olarak, köy farklı konumlarda tarif edilmektedir. Halajian’ın [Kevork Haladjian, Ethnography of Dersim Armenians, Erivan, 1973] haritasında Zambagh’ı Vayna yakınlarında konumlandırır. Kévorkian, köy için Gülbahar ismini kullanır. Ne var ki Haladjian’ın haritası Gülbahar ile Zambagh’ı birbirine yakın iki farklı köy olarak gösterir. Her şeye rağmen bu konumda Zambagh isminde bir köye dair hiç kanıt bulamadım. Ayrıca Haladjian’ın haritasında Nerkin Zumpugh, Verin Zumpugh ve Zumpugh Mezre isimlerinde 3 köy gösterilmektedir. Bu köyler Yerevanian’ın çıkış noktası olan Markho/Merho’nun kuzeybatısındalar ve daha eski Britanya ve Alman askeri haritalarında da gösterilmektedirler. Ghazarian’ın kullandığı bir haritada da Vayna yakınlarında olmasını aksine bu konum desteklenmektedir. Nihayetinde Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesi genel olarak köyleri coğrafi sırayla listelemektedir ve Zembegh tabloda Yergan ve Khozakpour’un ardından gelmektedir. Daha somut kanıtlar olmadığından bu köyler için aşağıdaki konumları kullanmayı tercih ettim:
Zembegh Varin
39°3′18.19″K 39°22′52.29″D
Zembegh Verin (Çığırlı) 39°4′50.69″K 39°21′2.26″D
Karekin Sırvantsdiants Zampegh adında bir köyde 10 hane Ermeni ve Surp Minas adına bir kilise olduğunu bildirmiştir. Eprigian aynı bilgiyi tekrarlar. Aynı zamanda Boghos Natanian Zmbegh isminde bir köyde 62 kişiden oluşan 5 hane Ermeni olduğundan bahseder. Mamuret-ül Aziz 1894 salnamesine göre 24 Ermeni (14 erkek, 10 kadın) ve 59 Müslüman (36 erkek, 23 kadın) toplam 24 hane halinde yaşamaktadır. Hane nüfusları düşük. 1914 Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımında sadece bir köyün Ermeni nüfusu 81 kişiyle 10 hane şeklinde kaydedilmiştir Yerevanian, Verin Zembegh’te 10 hane ve Varin Zembegh’te 15 hane Ermeni olduğunu bildirir. Haladjian Verin Zembegh’te 16 hane ve Varin Zembegh’te 22 hane Ermeni’nin yaşadığını belirtir. Tek bir köy için hesaplandığında verilen nüfusun hangisine, yukarı mı aşağı mı ikisinin toplamına mı ait olduğu belirsizdir.
Teotig [Teotig, The Calvary of the Armenian Clergy and its Followers in 1915 (in Armenia), New York, 1985] Surp Kevork isminde bir kiliseden bahsederken Kévorkian Surp Kevork ve Surp Minas isimlerine iki kiliseden bahseder. Yerevanian ve Haladjian, Surp Minas Kilisesini Verin Zembegh’te gösterirler. Ghazarian’ın haritasında Zembegh’te kilise Surp Minas’tır. Daha fazla bilgiye ,ihtiyaç duyulmadan Surp Minas Kilisesi’nin Verin Zembegh’te ve Surp Kevork Kilisesi’nin Varin Zembegh’te olduğu ileri sürülebilir.
Üstrahip Boğos Natanyan, “Ermenistan’ın Gözyaşı veya Palu, Harput, Çarsancak, Çabağ Çur ve Erzincan Raporu, milletperver kişilerin isteğine istinaden, Hizan kazası”, İstanbul, 1878, 202 sayfa
Kevork Halladjian, Տերսիմի հայերի ազգագրութիւնը [Dersim Ermenileri Etnografyası], “Armenian Ethnography and Folklore” içinde, 5 Cilt, Erivan, 1973.
Kemal H. Karpat, Ottoman Population, 1830-1914: Demographic and Social Characteristics. Madison, Wisconsin 1985.
Hampartsoum H. Kasbarian, Չմշկածագ եւ իր գիւղերը [Çemişgezek ve köyleri], Boston, Baykar Press, 1969.
Raymond H. Kévorkian and Paul B. Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman à la veille du genocide, Paris, ARHIS, 1992. [1915 Öncesinde Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeniler, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2012]
Mamuretül aziz Vilâyeti, 1298 (1881M) Tarihli Mamuretül aziz Vilâyeti Salnamesi. Elazig 2001.
Mamuretül aziz Vilâyeti, Mamuretül aziz Vilâyeti Salnamesi. 1312 (1894).
Justin McCarthy, Muslims and Minorities: The Population of Ottoman Anatolia and the End of the Empire, New York University Press, New York, 1983.
Boghos (Fr.) Natanian, Արտօսր Հայաստանի կամ տեղեկագիր Բալուայ, Քարբերդու, Չարսանճագի, Ճապաղ Ջուրի, եւ Երզնկայու, İstanbul, 1878. [Sivas 1877, Birzamanlar Yayıncılık, İstanbul, 2008]
Naci Okçu and Hasan Akdağ, Salname-i vilayet-i Erzurum (1287/1870-1288/1871-1289/1872-1290/1873): Erzurum il yıllığı, Erzurum 2010.
Antranig L. Poladian, Պատմութիւն հայոց Արաբկիրի [Arapgir Ermenileri Tarihi], Baykar Press, Amerika Arapgir Derneği yayını, New York, 1969.
Safrastyan, A. Kh. Gosdantnoubolsi Hayots Badriarkarani Goghmits Tourkiayi Artaratadoutyan yev Tavanankneri Minisdroutyan Nergayatsvadz Haygagan Yegeghetsineri yev Vankeri Tsoutsagnern ou Takrirneru in Echmiadzin, [İstanbul Ermeni Patrikhanesi tarafından Türkiye Adalet Bakanlığı’na gönderilmiş Ermeni Kiliseleri ve Manastırları listesi Eçmiadzin nüshası] Şubat-Nisan 1965, s. 184-187.
Karekin (Fr) Srvantsdiants, Թորոս Աղբար, Հայաստանի ճամբորդ [Toros Ağpar, Ermenistan yolcusu], 2 Cilt, G. Baghdadlian (Aramian) Matbaası, İstanbul, 1884.
Teotig, Գողգոթա հայ հոգեւորականութեան եւ իր հօտին աղէտալի 1915 տարին [1915’de Ermeni Ruhban Sınıfının Felaketi ve ardından gelenler], New York, 1985.
Jean-Michel Thierry, Le Couvent Erkayn Enkuzik en Dersim, Ermeni Araştırmaları Dergisi, Sayı 20 (1986-1987), s. 381-417.
Tunceli İl Yıllığı, Ankara 1973.
Mehmet Ali Ünal, XVI. Yüzyılda Çemişgezek Sancağı, Ankara 1999.
Kevork S. Yerevanian, Պատմութիւն Չարսանճագի հայոց [Çarsancak Ermenileri Tarihi], Beyrut, G. Donigian Printers, Pan-Çarsancak Birliği Merkez KOmitesi tarafından yayınlanmıştır, Fresno, 1956.
İbrahim Yılmazçelik, XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Dersim Sancağı, Elazığ 1999.
---
----
Dersim - Demografi (II. Kısım)
Yazar George Aghjayan, 29/06/15 (Güncelleme 29/06/15) Çeviren: Arlet İncidüzen
Çemişgezek Kazası
Çemişgezek Kazası, Dersim Vilayeti’nin Batı ucundaydı. 16. yüzyıl Osmanlı kayıtlarına göre kazanın üç Hıristiyan mahallesinin nüfusu, kaza nüfusunun üçte ikisini oluşturmaktaydı. 19. yüzyılın sonlarına gelindiğinde bu nüfus oranı tam tersine dönmüştü.
1872 [Hicri 1288] Diyarbakır Salnamesi’nde, Çemişgezek ve civarındaki 28 köyde yaşayan 3991 erkek (2680 Müslüman ve 1311 gayrimüslim) kaydedilmişti. 1874 [Hicri 1290] Diyarbakır Salnamesi’nden 1876 [Hicri 1293] Diyarbakır Salnamesi’ne kadar olan tarihte nüfus sadece belli bölgelere göre belirleniyordu. Her yıl yeni yerleşim bölgeleri eklenmesine rağmen nüfus verileri genel anlamda değişmiyordu. 1875 [Hicri 1292] Diyarbakır Salnamesi’nde, Çemişgezek şehrinde yaşayan nüfus, 753 hane ve 1860 erkek (1040 Müslüman ve 820 gayrimüslim) şeklinde verilmiştir. Aynı nüfus verileri takip eden senenin salnamesinde de aynıdır.
Çemişgezek. Baş Buğar veya Çarşı Mahallesi. Muhtemelen 1930’larda çekilmiş bir fotoğraf (Kaynak; Kasbaryan Ailesi koleksiyonu, Vazken Antreasyan’a teşekkür ederiz.)
1881’de [Hicri 1298], Çemişgezek yeni kurulan Mamuret-ül Aziz Vilayeti’ne dahil oldu ve o yılın salnamesine göre nüfus şöyleydi: Çemişgezek şehrinin 15 mahallesinde 753 hanede toplam 1702 erkek (935 Müslüman, 698 Apostolik Ermeni, 69 Protestan)
Çemişgezek kazasının 94 köyünde 3218 hanede toplam 6905 erkek (5419 Müslüman, 143 Apostolik Ermeni, 8 Ortodoks Yunan)
Çemişgezek, 1904. Simonyan ailesi. Fotoğrafta kimlikleri belli olan kişiler; soldan sağa, oturanlar, Varter Pırmerciyan (başı bağlı olan), yanında oturan genç kadın (başı bağlı olan) Ğazar Simonyan'ın eşi (adı meçhul), Vartan Simonyan (başında fes var), Vartan'ın tam arkasında duran ve elini Vartan'ın omuzuna koymuş olan Vartan'ın adını bilmediğimiz eşi, onun sağında duran ise Sırpuhi Mengüğyan (Vazken Antreasyan koleksiyonu, Paris)
Bu verilere göre Çemişgezek civarındaki köylerdeki gayrimüslim erkek sayısı şüphe vericidir. Kaza, daha önceki yıllara ait Diyarbakır salnamelerindeki verilerden tamam farklı görünmektedir. Müslüman erkek nüfusu, Mamuret-ül Aziz Vilayeti’ne eklenen 66 köyle beraber 2680’den 6345’e çıkmış görünürken, gayrimüslim erkek nüfusu 1311’den 918’e düşmüştür. Bu, kazadaki hane başına düşen erkek nüfusunun çok az çoğalması demektir ki yine şüphe uyandırmaktadır. Bununla birlikte, Çemişgezek civarındaki köylerdeki 6905 olan toplam nüfusu değerlendirecek olursak, gayrimüslim erkek nüfusu 151 yerine 1486 olmalıdır. Bu daha makul bir rakamdır ve böylece Apostolik Ermeni ve Ortodoks Yunanların toplamının 151 olamayacağı açıkça görülmektedir. Aşağıdaki tablo, Çemişgezek Kazası’nın üç vilayet salnamesine göre özetlemektedir.
Kazaya yeni eklendiği görülen 6 köyün verileri nasıl etkilediğini veya kazanın sınırlarında bir değişiklik yapılıp yapılmadığını tespit etmek mümkün değildir. Yine de taşra bölgelerindeki nüfus artış gösterirken Çemişgezek şehrindeki Müslüman ve gayrimüslim (neredeyse tamamı Ermeni) nüfusta düşüş görülmektedir. Çemişgezek’in 14 mahallesinin, 5’i tamamen Ermeni, 5’i tamamen Müslüman ve 4’ü de karma bir nüfusa sahipti. Hane başına düşen nüfus, tamamında Ermenilerin yaşadığı mahallelerde 4.8, tamamında Müslümanların yaşadığı mahallelerde 4.0 ve karma mahallelerde 5.0 olarak hesaplanmıştı. Kırsalda 8 Ermeni, 1 Ortodoks Yunan, 73 Müslüman ve 18 karma nüfuslu köy vardı. Yine burada da hane başına düşen nüfusun gayrimüslim köylerinde (5.3), Müslüman köylerine (3.9) göre daha yüksektir. Karma köylerdeki Müslüman ve gayrimüslim oranı hemen hemen eşitti ve hane başına düşen kişi sayısı ortalama 4.5 olarak kaydedilmişti.
Ortalama nüfus, Müslüman köylerinde 138, gayrimüslim köylerinde 153 ve karma köylerde 181’di. Köy sayısında olduğu gibi köylerdeki hane sayısında da artış düşüktü:
Osmanlı nüfus kayıtlarında kadınların ve çocukların az gösterildiği hakkında oldukça yazılmıştır. Nüfus sayımına dahil edilmeyen kadın sayısını, kaydedilen kadınların erkeklere oranından tahmin etmek mümkünse de Dersim verilerinden çocukların sayısını tahmin etmek imkânsızdır. Çemişgezek kazasında Müslüman erkekler kadınlardan 218 ve gayrimüslim erkekler de gayrimüslim kadınlardan 133 kişi fazla gösterilmiştir. Bununla birlikte bu çok kaba bir değerlendirmedir, savaş hali, kıtlık ve diğer hayati meselelerin de nüfus kayıtlarındaki cinsi farklılarda etkili olabileceği hesaba katılmalıdır. Her şeye rağmen, hem Müslüman ham de gayrimüslim erkeklerin kadınlara oranı, karma köylerde, tamamı gayrimüslim veya Müslüman olan köylere göre %10 daha fazladır. Bunun birçok açıklaması olabilir ancak daha çok köylerdeki kadınların daha fazla yok sayılmasıyla alakalı durmaktadır.
Çemişgezek. Akrag ve Şıvot mahalleleri. Muhtemelen 1930’larda çekilmiş bir fotoğraf (Kaynak; Kasbaryan Ailesi koleksiyonu, Vazken Antreasyan’a teşekkür ederiz.)
Mart 1902’de, Çemişgezek Piskoposluğu bir nüfus sayımı yapmış ve toplam 846 hanede 4408 Ermeni kaydetmiştir. Çemişgezek Kazası’nda bir sonraki nüfus sayımı 1913’te Ermeni Patrikhanesi tarafından yapıldı ve 835 hane 4133 Ermeni kaydedildi. Her iki nüfus sayımındaki Ermeni verileri, Ortodoks Yunan olarak geçenleri de içermekteydi. Bunlar hay horomlardı yani Ermenice konuşan ve Yunan Ortodoks Kilisesi’ne mensup kişiler. 1906-1907 Osmanlı nüfus sayımı, 1914’te güncellendiğinde Müslüman nüfus 16181’e yükselirken, gayrimüslim nüfus nispeten aynı kalarak 4254 (3772 Apostolik Ermeni, 267 Ortodoks Yunan ve 215 Protestan) olmuştur.
Aşağıda, 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’nde Ermeni nüfusa sahip olduğu kaydedilmiş 28 köyün nüfus verileri verilmiştir. 1. Çımışgazak, Cımışgazak, Çemışgazag [Çemişgezek] 39°3′45.02″K 38°54′38.42″D 1348 Ermeni, 365 hane Surp Asdvadzadzin Kilisesi, Surp Toros Kilisesi
Karekin Sırvantsdiants şehirde 280 hane Ermeni tespit etmiştir. Yukarıdaki tabloda belirtildiği üzere Osmanlı kaynakları şehrin erkek Ermeni nüfusunu 820’den (1875) 767’ye (1881) ardından da 664’e (1894) düşmüş göstermektedir. Benzer şekilde Müslüman erkek nüfusu da 1040’tan (1875) 935’e (1881) ve ardından 897’ye (1894) düşmüştür. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre toplam nüfus, 1373 Ermeni (664 erkek ve 709 kadın) ve 1784 Müslüman (897 erkek ve 887 kadın), 689 haneden oluşmaktaydı. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 259 hanede 1298 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus artışı 1348 Ermeni ve 365 hane şeklindeydi. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göre 1450 Ermeni, 361 hanede yaşamaktaydı. Bu, soykırım öncesinde nispeten kısa bir iyileşme dönemini gösterse de bu şehirde çok uzun süredir Ermeni nüfusunun özellikle eksik gösterildiğini düşündürmektedir.
Çemişgezek Sisna köyünden Ermeni bir ailenin soyağacından kesitler. Soyağacının tamamını aşağıda bulabilirsiniz. Hazırlayan: Hovhannes Acemyan, Boston, 1954 (Kaynak: Hovhannes Acemyan arşivleri, NAASR, Belmont, Massachusetts)
2. Ardga, Artagan, Ardekan, Ardegan, Erdik [Anıl mezrası] 39°5′46.09″K 38°52′52.94″D 11 Ermeni, 3 hane Bir kilise kalıntısı
Karekin Sırvantsdiants köyde 4 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre nüfus, 19 Ermeni (13 erkek ve 6 kadın) ve 56 Müslüman (28 erkek ve 28 kadın), toplam 17 hanedir. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 5 hanede yaşayan 26 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 3 hanede yaşayan 11 Ermeni kaydedilmiştir. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 18 Ermeni, 5 hanede yaşamaktaydı.
Çemişgezek Sisna köyünden Ermeni bir ailenin soyağacından kesitler. Soyağacının tamamını aşağıda bulabilirsiniz. Hazırlayan: Hovhannes Acemyan, Boston, 1954 (Kaynak: Hovhannes Acemyan arşivleri, NAASR, Belmont, Massachusetts)
Aşkuni köyünün konumu, köy günümüzde Keban baraj gölünün içinde kaldığı için tahminidir. Karekin Sırvantsdiants köyde 6 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre toplam nüfus, 27 Ermeni (16 erkek ve 11 kadın) ve 16 Müslüman (7 erkek ve 9 kadın) şeklinde 14 hanedir. 1902’de Aşkuni’nin nüfusu Bedretil köyü de dahil edilerek verilmiştir. Ermeni Patrikhanesi’nin 1914 sayımında herhangi bir ayrıntı verilmeden 7 hane kaydedilmiştir. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 30 Ermeni, 6 hanede yaşamaktaydı. 4. Bardizag, Bağçecik, Bakhcecik (günümüzde sular altında) 38°56′40.08″K 38°54′35.51″D 145 Ermeni, 25 hane Surp Asdvadzadzin Kilisesi
Bardizag köyünün konumu, köy günümüzde Keban baraj gölünün içinde kaldığı için tahminidir. Karekin Sırvantsdiants köyde 15 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre tamamı Ermeni olan köyün nüfusu, 80 kişiden (39 erkek ve 41 kadın) ve 16 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 16 hanede yaşayan 98 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus 25 hanede 145 Ermeni’ye yükselmiştir. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 124 Ermeni, 26 hanede yaşamaktaydı.
5. Bedretil, Patratil, Badratil, Beyretil [Harmanlar - günümüzde sular altında] 38°57′43.12″K 38°52′57.34″D 3 hane Surp Hagop Kilisesi
Bedretil köyünün konumu, köy günümüzde Keban baraj gölünün içinde kaldığı için tahminidir. Karekin Sırvantsdiants köyde 12 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre tamamı Ermeni olan köyün nüfusu, 42 kişiden (22 erkek ve 20 kadın) ve 17 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 9 hanede yaşayan 45 Ermeni kaydetmiştir ama buna Aşkuni de dahildir. Ermeni Patrikhanesi’nin 1914 sayımında herhangi bir ayrıntı verilmeden 3 hane kaydedilmiştir. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 30 Ermeni, 6 hanede yaşamaktaydı.
6. Bradi, Prati, Pardi, Brati [Arpaderen] 39°1′41.80″K 38°51′40.15″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilise yok
Çemişgezek, Kala Mahallesi’nden bir kesit. Muhtemelen 1930’larda çekilmiş bir fotoğraf (Kaynak; Kasbaryan Ailesi koleksiyonu, Vazken Antreasyan’a teşekkür ederiz.)
Eski köy, bugünkü adıyla Arpaderen diye bilinen köyün biraz daha kuzeyindeymiş gibi duruyor. Burada hâlâ birkaç ev mevcut ve muhtemelen Arpaderen’in mezrası olarak biliniyor. Karekin Sırvantsdiants köyde 6 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 19 Ermeni (13 erkek ve 6 kadın) ve 9 Müslüman (6 erkek ve 3 kadın), toplam 11 haneden oluşmaktadır. Hane başına düşen kişi sayısı böyle az nüfuslu bir köy için yüksek (hane başına 1.7 erkek) durmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de Brastik’le beraber köyde 3 hanede yaşayan 15 Ermeni kaydetmiştir ancak bu köyler terk edilmiştir. 1902’den sonra hiçbir Ermeni kaynakta geçmemeleri de bunun ispatıdır. 7. Brekhi, Prekhi, Berakhi [Vişneli] 39°1′1.71″K 38°53′46.59″D 50 Ermeni, 15 hane Surp Kevork Kilisesi Surp Manuk Manastırı’nın kalıntıları
Çemişgezek’ten bir görünüm. Muhtemelen 1930’larda çekilmiş bir fotoğraf (Kaynak; Kasbaryan Ailesi koleksiyonu, Vazken Antreasyan’a teşekkür ederiz.)
Karekin Sırvantsdiants köyde 26 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 88 Ermeni (43 erkek ve 45 kadın) ve 33 Müslüman (17 erkek ve 16 kadın), toplam 35 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de, Deke’yi de dahil ederek köyde 35 hanede yaşayan 117 Ermeni kaydetmiştir. Burada ve bahsi geçen diğer durumlarda nüfus sayımları sırasında bazı köylerin neden başka köylerle birleştirildiği benim için muallaktır. Muhtemelen sebep her iki köye tek papazın atanmış olmasıdır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus azalmış, 15 hanede 50 Ermeni’ye düşmüştür. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 52 Ermeni, 14 hanede yaşamaktaydı. 8. Evrik, Avrik 38°58′45.07″K 38°55′15.56″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilise yok
Evrik, uzun süredir köy vasfında olmasa da hâlâ bölgede bir ev kümesi mevcut. Bugün muhtemelen komşu köyün mezrasıdır. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi, burada Ermeni nüfusundan bahseden tek kaynaktır. Aslında Evrik’in tamamı 5 kişiden (3 erkek ve 2 kadın) oluşan nüfusunun tamamı Ermeni’ydi.
Çemişgezek, Sisna köyünden Hekimyan ailesinin soyağacından bir kesit. Hazırlayan: Hovhannes Acemyan, Boston, 1954 (Kaynak: Hovhannes Acemyan arşivleri, NAASR, Belmont, Massachusetts)
Karekin Sırvantsdiants köyde 40 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre toplam nüfus, 226 Ermeni (119 erkek ve 107 kadın) ve 297 Müslüman (141 erkek ve 156 kadın), 104 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 33 hanede yaşayan 243 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus azalmış, 35 hanede 198 Ermeni’ye düşmüştür. Adjemian’ın nüfus verilerinde hane sayısı az görünmektedir. Kevorkian, ilginç şekilde, Garmri’de 1770 ile 1780 tarihleri arasından 70 Ermeni ailenin Müslümanlığa geçtiklerini tespit etmiştir. Bu veriler ışığından köyün tamamının Apostolik Ermeni kökenleri olduğu anlaşılmaktadır. 1935’te köyün nüfusu 189 iken, 2000’de nüfus 561’e yükselmiştir. Bugün köyde yaşamakta olanların, bu 70 hanenin soyundan geldiği düşünüldüğünde, hâlâ sözlü geleneğin devam ettiğini görmek ilginç olacaktır.
Karekin Sırvantsdiants köyde 50 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre tamamı Ermeni olan köyün nüfusu, 334 kişiden (177 erkek ve 157 kadın) ve 59 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 70 hanede yaşayan 500 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus azalmış, 75 hanede 351 Ermeni’ye düşmüştür. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 326 Ermeni, 66 hanede yaşamaktaydı. 11. Khaçdun, Khıçdun, Haston, Haçtun (günümüzde sular altında) 38°58′3.41″K 38°53′26.42″D 1914’te hiç Ermeni yok Harabe bir kilise
Khaçdun köyünün konumu, köy günümüzde Keban baraj gölünün içinde kaldığı için tahminidir. Karekin Sırvantsdiants köyde 6 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre toplam nüfus, 22 Ermeni (14 erkek ve 8 kadın) ve 5 Müslüman (3 erkek ve 2 kadın), 6 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de nüfusu Paşa Mezre’yi de dahil ederek belirlemiştir. Bunun dışında Hovhannes Adjemian (Acemyan) 1915’te köyde 12 hanede 36 Ermeni yaşadığını tespit etmiştir.
Çemişgezek şehrinin civarında bulunan bahçelerden bir görünüm. Muhtemelen 1930’larda çekilmiş bir fotoğraf (Kaynak; Kasbaryan Ailesi koleksiyonu, Vazken Antreasyan’a teşekkür ederiz.)
Karekin Sırvantsdiants köyde 24 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre toplam nüfus, 159 Ermeni (84 erkek ve 75 kadın) ve 143 Müslüman (75 erkek ve 68 kadın), 62 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 25 hanede yaşayan 161 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus 34 hanede 223 Ermeni’ye yükselmiştir. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 183 Ermeni, 35 hanede yaşamaktaydı. 13. Khntrgig 1914’te hiç Ermeni yok Kilise yok
Khntrgig’in konumunu belirlemeyi başaramadım. Büyük ihtimalle Satsili’den [Engerler] Setrga [Güneybaşı] istikamatine doğru aşağı yukarı bir mil uzaklıkta bir yerlerde olmalıdır. Karekin Sırvantsdiants, Ortodoks Yunanları (hay horom) da dahil ederek köyde 8 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün tamamının sadece Ortodoks Yunanlardan, 40 kişiden [20 erkek ve 20 kadın] oluştuğunu teyit etmektedir. 1915’le bu Ermenilerin Mamsa’ya göç ettiği belirlenmiştir.
Karekin Sırvantsdiants, köyde 76 hane Ermeni tespit etmiştir, bunların 40’ı Apostolik ve 36’sı Ortodoks Yunandır (hay horom). 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 230 Apostolik Ermeni (126 erkek ve 74 kadın), 141 Ortodoks Yunan (67 erkek ve 74 kadın) ve 9 Müslüman (4 erkek ve 5 kadın), toplam 72 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 94 hanede (54 Apostolik Ermeni ve 40 Ortodoks Yunan) yaşayan 400 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus 80 haneyle (42 Apostolik Ermeni ve 38 Ortodoks Yunan) 570 Ermeni’ye (320 Apostolik Ermeni ve 250 Ortodoks Yunan) yükselmiştir. Kevorkian, Ortodoks Yunanların nüfus verilerinde bir yanlışlık yapmışa benziyor, benim verilerim Teotig’tendir. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 334 Ermeni (171 Apostolik Ermeni ve 163 Ortodoks Yunan), 82 hanede (44 Apostolik Ermeni ve 38 Ortodoks Yunan) yaşamaktaydı. 15. Mangujag, Mengujek (günümüzde sular altında) 38°53′52.72″K 38°54′6.46″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilise yok
Mangujag köyünün konumu, köy günümüzde Keban baraj gölünün içinde kaldığı için tahminidir. Karekin Sırvantsdiants köyde 3 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre toplam nüfus, 15 Ermeni (6 erkek ve 9 kadın) ve 17 Müslüman (9 erkek ve 8 kadın), 6 haneden oluşmaktadır. Bu, köyde Ermenilerin yaşadığına dair son kayıttır.
1312 (1894) tarihli Mamuret-ül Aziz salnamesinden alınmış Çemişgezek nüfusunun bir tablosu.
Ermeniler köye Miadun diyor olsalar da 1915’ten önce de Germiji olarak da biliniyordu. Uydu görüntülerinde burada hiç ev vs görünmüyor ancak Sığnek’in [Erkalkan] mezrası olmaya başlamıştır. Karekin Sırvantsdiants köyde 54 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre tamamı Ermeni olan köyün nüfusu, 298 kişi (153 erkek ve 145 kadın) ve 57 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 71 hanede yaşayan 362 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus sadece 11 hane ve 44 Ermeni’dir. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 37 Ermeni, 12 hanede yaşamaktaydı.
Açıkça ev kümeleri görünmesine karşın Muruşka, bugün civardaki bir köyün mezrasına benzemektedir. Karekin Sırvantsdiants köyde 35 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre toplam nüfus, 165 Ermeni (85 erkek ve 80 kadın) ve 41 Müslüman (25 erkek ve 16 kadın), 47 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 40 hanede yaşayan 161 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında Ermeni nüfusu 36 hanede, 164 kişidir. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 112 Ermeni, 27 hanede yaşamaktaydı. 18. Mirnav, Murnayi39°3′40.06″K 38°54′14.09″D 181 Ermeni, 22 hane Surp Asdvadzadzin Kilisesi
Mirnav, Çemişgezek’e bakan kayalıkların üzerinde kurulmuştur. Karekin Sırvantsdiants bu köyden bahsetmez. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre tamamı Ermeni olan köyün nüfusu, 163 kişi (86 erkek ve 77 kadın) ve 29 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 30 hanede yaşayan 165 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında Ermeni nüfusu 22 hanede, 181 kişidir. Burada hane sayısı çok düşük ve bir hata yapılmış olabilir. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 145 Ermeni, 32 hanede yaşamaktaydı.
Çemişgezek’in aşağı köprüsü. Muhtemelen 1930’larda çekilmiş bir fotoğraf (Kaynak; Kasbaryan Ailesi koleksiyonu, Vazken Antreasyan’a teşekkür ederiz.)
19. Otskiuğ [Paşacık]39°5′1.82″K 38°58′10.53″D 1914’te hiç Ermeni yok Surp Pırgiç Kilisesi Surp Zoravor Manastırı
Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 50 hanede (8 Protestan) yaşayan 319 Ermeni (46 Protestan) kaydetmiştir. Bununla birlikte ailelerin çoğunluğunun Kürt baskınlarından kurtulmak için Çemişgezek’in Üçbek mahallesine taşındığı da tespit edilmiştir. Evlerini ve tarlalarını yaz aylarında ekip biçmeyi sürdürüyorlardı. Komşu köy Boğosi’deki 8 hane, 57 Ermeni de Üçbek’e taşınmıştı. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre tamamı Ermeni olan köyün nüfusu, 194 Apostolik Ermeni (101 erkek ve 93 kadın) ve 48 Prostestan (23 erkek ve 25 kadın), 31 haneden oluşmaktadır. 1915’te köy Ermeniler tarafından tamamen terk edildi. 1935’te, etnik kökeni bilinmeyen 150 kişi bu köyde yaşamaktaydı.
20. Ulukale, Ulugala [Ulukale]39°2′5.06″K 39°2′45.01″D 1914’te hiç Ermeni yok Surp Minas Kilisesi
Karekin Sırvantsdiants köyde 4 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre toplam nüfus, 18 Ermeni (9 erkek ve 9 kadın) ve 427 Müslüman (252 erkek ve 175 kadın), 127 haneden oluşmaktadır. Aslen Müslüman köyü olan bu köyde Ermenilere dair son kayıt budur.
21. Paşa Mezre (günümüzde sular altında)38°54′40.77″K 38°56′21.11″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilise yok
Paşa Mezre köyünün konumu, köy günümüzde Keban baraj gölünün içinde kaldığı için tahminidir. Karekin Sırvantsdiants köyde 3 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre toplam nüfus, 5 Ermeni (3 erkek ve 2 kadın) ve 30 Müslüman (18 erkek ve 12 kadın), 12 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 8 hanede yaşayan 37 Ermeni kaydetmiştir ama sayıma Khaçdun köyünde yaşayanları da eklemiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında Paşa Mezre’de yaşayan Ermeni görülmemektedir. Bununla birlikte Adjemian (Acemyan) köyde yaşayan 4 hanede 16 Ermeni tespit etmiştir. 1914’te köyde hiç Ermeni yaşamadığını tahmin ediyorum ancak aslen Müslüman olan köyde hiç kilise veya papaz bulunmadığından Patrikhane sayımında gözden kaçmış da olabilir.
Çemişgezek’in yukarı köprüsü ve civarındaki bahçeler. Muhtemelen 1930’larda çekilmiş bir fotoğraf (Kaynak; Kasbaryan Ailesi koleksiyonu, Vazken Antreasyan’a teşekkür ederiz.)
Sırvantsdiants köyde 21 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre toplam nüfus, 121 Ermeni (64 erkek ve 57 kadın) ve 6 Müslüman (4 erkek ve 2 kadın), 23 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 16 hanede yaşayan 108 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında Ermeni nüfusu 15 hanede, 116 kişidir. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 74 Ermeni, 15 hanede yaşamaktaydı. 23. Setrga, Satirge, Satirges, Satirkes, Seterkeh [Güneybaşı]39°6′59.16″K 38°49′21.27″D 33 Ermeni, 6 hane Bir kilise ve manastır kalıntıları
Karekin Sırvantsdiants köyde 3 hane Apostolik Ermeni ve 2 hane Ortodoks Yunan tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 29 Apostolik Ermeni (13 erkek ve 16 kadın), 6 Ortodoks Yunan (2 erkek ve 4 kadın) ve 140 Müslüman (67 erkek ve 73 kadın), toplam 42 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 5 hanede yaşayan 26 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında Ermeni nüfusu 6 hanede, 33 kişidir. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 24 Ermeni, 7 hanede yaşamaktaydı.
Karekin Sırvantsdiants köyde 32 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre toplam nüfus, 196 Ermeni (106 erkek ve 90 kadın) ve 165 Müslüman (83 erkek ve 82 kadın), 71 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 35 hanede yaşayan 215 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında Ermeni nüfusu 35 hanede, 235 kişidir. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 140 Ermeni, 35 hanede yaşamaktaydı.
Çemişgezek Sisna köyünden Ermeni bir ailenin soyağacı. Hazırlayan: Hovhannes Acemyan, Boston, 1954 (Kaynak: Hovhannes Acemyan arşivleri, NAASR, Belmont, Massachusetts)
Tsnıtsor adında iki köy vardı, biri sular altındaki Paşa Mezre’ye yakın, diğeri Kasbarian’da tarif edilen Ermeni köyüdür. Bir kez daha Ghazarian’daki haritanın yanlış köyü gösterdiği anlaşılmaktadır. Karekin Sırvantsdiants köyde 3 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre toplam nüfus, 6 Ermeni (3 erkek ve 3 kadın) ve 77 Müslüman (39 erkek ve 38 kadın), 18 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 10 hanede yaşayan 44 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında Ermeni nüfusu 6 hanede, 38 kişidir. Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 18 Ermeni, 3 hanede yaşamaktaydı. 26. Tuma Mezre, Toma Mezre, Salim Bey Mezre (günümüzde sular altında)38°57′18.06″K 38°49′32.24″D 200 Ermeni, 25 hane Surp Lusavoriç Kilisesi
Tuma Mezre köyünün konumu, köy günümüzde Keban baraj gölünün içinde kaldığı için tahminidir. Teotig, kiliseden Surp Nışan adıyla bahseder. Karekin Sırvantsdiants köyde 26 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre toplam nüfus, 97 Ermeni (61 erkek ve 36 kadın) ve 64 Müslüman (37 erkek ve 27 kadın), 28 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 25 hanede yaşayan 107 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında Ermeni nüfusu 25 hanede, 200 kişidir. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 143 Ermeni, 39 hanede yaşamaktaydı.
27. Vasgavan, Vaskovan, Vazkvan [Akçapınar]38°56′55.80″K 38°56′42.01″D 8 hane 7 kilise kalınıtısı Surp Vasliga Manastırı’nın kalıntıları
Karekin Sırvantsdiants köyde 18 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre toplam nüfus, 40 Ermeni (21 erkek ve 19 kadın) ve 86 Müslüman (41 erkek ve 45 kadın), 46 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 25 hanede yaşayan 95 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında Ermeni nüfusu kişi sayısı belirtilemeden 8 hane şeklinde verilmiştir. Adjemian (Acemyan) Vasgavan hakkında bir bilgi vermemektedir. 28. Yerits Akrag, Erets Akrag, Erets Agrak, Is Egreg, Iş Ekrek [Arpaderen mezrası]39°2′32.40″K 38°53′12.93″D 226 Ermeni, 29 hane Surp Haç Kilisesi
Karekin Sırvantsdiants köyde 34 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre tamamı Ermeni olan köyün nüfusu, 172 kişi (84 erkek ve 88 kadın) ve 40 haneden oluşmaktadır. Çemişgezek Piskoposluğu 1902’de 32 hanede yaşayan 185 Ermeni kaydetmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında Ermeni nüfusu 29 hanede, 226 kişidir. Burada hane sayısı çok düşük ve bir hata yapılmış olabilir. Hovhannes Adjemian (Acemyan) tarafından toplanan verilere göreyse köyde 146 Ermeni, 34 hanede yaşamaktaydı.
Çemişgezek Çukur mahalleden bir görünüm. Muhtemelen 1930’larda çekilmiş bir fotoğraf (Kaynak; Kasbaryan Ailesi koleksiyonu, Vazken Antreasyan’a teşekkür ederiz.)
***************
Kaynakça
Andréassian, Vazken. Hazari : vie et survie d'un village arménien après juin 1915. issuu.com/vazken/docs/1995-hazari__vie_et_survie_dun_village_armenien
Antranig, Տերսիմ. ճանապարհորդութիւն եւ տեղագրութիւն, Tiflis, Mnatsakan Mardirosiants Press, 1900. [Dersim: Seyahatname, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2012]
Kevork Halladjian, Տերսիմի հայերի ազգագրութիւնը [Dersim Ermenileri Etnografyası], “Armenian Ethnography and Folklore” içinde, 5 Cilt, Erivan, 1973.
Kemal H. Karpat, Ottoman Population, 1830-1914: Demographic and Social Characteristics. Madison, Wisconsin 1985.
Hampartsoum H. Kasbarian, Չմշկածագ եւ իր գիւղերը [Çemişgezek ve köyleri], Boston, Baykar Press, 1969.
Raymond H. Kévorkian and Paul B. Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman à la veille du genocide, Paris, ARHIS, 1992. [1915 Öncesinde Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeniler, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2012]
Mamuretül aziz Vilâyeti, 1298 (1881M) Tarihli Mamuretül aziz Vilâyeti Salnamesi. Elazig 2001.
Mamuretül aziz Vilâyeti, Mamuretül aziz Vilâyeti Salnamesi. 1312 (1894).
Justin McCarthy, Muslims and Minorities: The Population of Ottoman Anatolia and the End of the Empire, New York University Press, New York, 1983.
Boghos (Fr.) Natanian, Արտօսր Հայաստանի կամ տեղեկագիր Բալուայ, Քարբերդու, Չարսանճագի, Ճապաղ Ջուրի, եւ Երզնկայու, İstanbul, 1878. [Sivas 1877, Birzamanlar Yayıncılık, İstanbul, 2008]
Naci Okçu and Hasan Akdağ, Salname-i vilayet-i Erzurum (1287/1870-1288/1871-1289/1872-1290/1873): Erzurum il yıllığı, Erzurum 2010.
Antranig L. Poladian, Պատմութիւն հայոց Արաբկիրի [Arapgir Ermenileri Tarihi], Baykar Press, Amerika Arapgir Derneği yayını, New York, 1969.
Safrastyan, A. Kh. Gosdantnoubolsi Hayots Badriarkarani Goghmits Tourkiayi Artaratadoutyan yev Tavanankneri Minisdroutyan Nergayatsvadz Haygagan Yegeghetsineri yev Vankeri Tsoutsagnern ou Takrirneru in Echmiadzin, [İstanbul Ermeni Patrikhanesi tarafından Türkiye Adalet Bakanlığı’na gönderilmiş Ermeni Kiliseleri ve Manastırları listesi Eçmiadzin nüshası] Şubat-Nisan 1965, s. 184-187.
Karekin (Fr) Srvantsdiants, Թորոս Աղբար, Հայաստանի ճամբորդ [Toros Ağpar, Ermenistan yolcusu], 2 Cilt, G. Baghdadlian (Aramian) Matbaası, İstanbul, 1884.
Teotig, Գողգոթա հայ հոգեւորականութեան եւ իր հօտին աղէտալի 1915 տարին [1915’de Ermeni Ruhban Sınıfının Felaketi ve ardından gelenler], New York, 1985.
Jean-Michel Thierry, Le Couvent Erkayn Enkuzik en Dersim, Ermeni Araştırmaları Dergisi, Sayı 20 (1986-1987), s. 381-417.
Tunceli İl Yıllığı, Ankara 1973.
Mehmet Ali Ünal, XVI. Yüzyılda Çemişgezek Sancağı, Ankara 1999.
Kevork S. Yerevanian, Պատմութիւն Չարսանճագի հայոց [Çarsancak Ermenileri Tarihi], Beyrut, G. Donigian Printers, Pan-Çarsancak Birliği Merkez KOmitesi tarafından yayınlanmıştır, Fresno, 1956.
İbrahim Yılmazçelik, XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Dersim Sancağı, Elazığ 1999.
Yazar George Aghjayan, 16/07/15 (Güncelleme 16/07/15) Çeviren: Arlet İncidüzen
Çarsancak Kazası
Çarsancak Kazası, Dersim bölgesinin kuzeydoğunda Palu sınırına kadar büyük bir kısmını oluşturmaktaydı. Soykırım arifesinde kazanın 50’den fazla köyünde Ermeni nüfus mevcuttu. 1872 [Hicri 1288] Diyarbakır Salnamesi’nde, Çarsancak ve Pertag da dahil olmak üzere civarındaki 92 köyün nüfusu 2368 hane ve 7665 erkek (3945 Müslüman ve 3720 gayrimüslim) olarak bildirilmiştir.
1875 [Hicri 1292] Diyarbakır Salnamesi’nde, Çarsancak’ın baş şehri Peri’nin nüfusu, 401 hane ve 1246 erkek (234 Müslüman ve 1012 gayrimüslüm) şeklinde belirtilmiştir. Pertag şehrinde nüfus 530 hane ve 1297 erkek (1117 Müslüman ve 180 gayrimüslim) olarak bildirilmiştir. Aynı nüfus verileri bir sonraki yılın salnamesinde çok ufak bir değişiklikle –Çarsancak’taki gayrimüslim erkek nüfusu 100 kişi artmış ve Pertag’ın hane sayısı 10 hane eksilmiştir- neredeyse aynı şekilde verilmiştir. Bunlar yeni yapılmış hatalardan çok düzeltmeler gibi durmaktadır.
Kevork S. Yerevanyan Çarsancak Ermenileri Tarihi [Ermenice], Beyrut, G. Donigyan Matbaası, Çarsancak Derneği Merkez Yönetimi yayını (Fresno), 1956
1881’de [Hicri 1298], Çarsancak yeni kurulan Mamuret-ül Aziz Vilayeti’ne dahil oldu ve o yılın salnamesine göre nüfus şöyleydi: Peri şehrinin 4 mahallesinde: 401 hanede toplam 1336 erkek (350 Müslüman, 986 Apostolik Ermeni)
Çarsancak’a bağlı 73 köyde: 1381 hanede toplam 3925 erkek (1271 Müslüman, 2654 Apostolik Ermeni)
Pertag şehrinin mahallesinde: 520 hanede toplam 3925 erkek (966 Müslüman, 188 Apostolik Ermeni)
Pertag kazasına bağlı 23 köyde: 552 hanede toplam 1127 erkek (943 Müslüman, 184 Apostolik Ermeni)
Aşağıdaki tablo Çarsancak ve Pertag kazalarına ait verilerdir.
Çemişgezek’e benzer bir analiz, Pertag/Çarsancak bölgelerinin birleşimi için hafif farklı bir sonuç vermektedir. Benzer büyüklükteki başlıca şehirler, Peri ve Pertag’ta dini yoğunluk tezat büyüklükteydi. Peri’nin %79’u Hıristiyanken, Pertag’ın nüfusunun %84’ü Müslümandı. Bu iki şehir için de hane başına düşen kişi sayısı Çemişgezek’le benzerdi. Özellikle, Ermenilerin yoğun olduğu Peri’de hane başına düşen nüfus yüksekti (6.1). Müslüman çoğunluktaki Pertag’ın hane başına düşen kişi sayısı 4.9’du. Bununla birlikte, kazaya bağlı 106 köyden sadece 4’ü bütünüyle Ermeni köyüydü. Sadece Ermenilerin yaşadığı az sayıdaki köydeki hane başına düşen kişi sayısı (4.6), sadece Müslümanların yaşadığı köylerdeki hane nüfusundan (4.3) yüksek olsa da pek anlamlı durmuyor. Çemişgezek’in aksine, hane başına düşen kişi sayısı (5.4) en çok karışık nüfusa sahip köylerde görülüyor. Ek olarak köyün büyüklüğüne göre hanedeki kişi sayısı hakkında elle tutulur bir veri yok. Nüfus sayımlarından kadınların yok sayılması Çarsancak kazasında (Pertag’la birlikte) daha fazla belirgin konumda görülmektedir. Kaydedilen erkek sayısı kadınları, Müslümanlarda 538 ve gayrimüslimlerde 473 kişiyle aşmaktadır. 1914 Osmanlı kayıtlarında göre Çarsancak kazasındaki Müslüman nüfus 8216’dan 12157’ye, gayrimüslim nüfus ise 6723’ten 7105’e yükselmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 1145 hanede 7938 Ermeni kaydedilmiştir.
Perri, Harutyun Gopoyan (solda, oturan) ve ailesi (Kaynak; Kevork S. Yerevanyan, Çarsancak Ermenileri Tarihi [Ermenice], Beyrut, 1956)
1. Peri, Çarsancak, Perri, Perin [Akpazar]38°50′59.40″K 39°40′43.51″D 1763 Ermeni, 310 hane Surp Asdvadzadzin Kilisesi Garmir Manastırı
Sırvantsdiants şehirde 318 hane Ermeni tespit etmiştir. Sırvantsdiants’la hemen hemen aynı zamanlarda Rahip Boğos Natanian civar bölgelerde bir nüfus sayımı gerçekleştirmiş ve Peri’de 400 hanede 3200 Ermeni tespit etmiştir (açıkça hane başına 8 kişi hesapladığı görülmektedir). 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre Peri’de toplam nüfus, 2043 Apostolik Ermeni (1061 erkek ve 982 kadın), 71 Protestan (31 erkek ve 40 kadın) ve 546 Müslüman (302 erkek ve 262 kadın) şeklinde 442 hanedir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus azalmış, 310 hanede 1763 Ermeni’ye düşmüştür.
2. Ağmezre, Akmezre38°52′5.85″K 39°28′45.58″D 21 hane Surp Karasun Mangunk Kilisesi
Eski haritalar dikkate alındığında Ağmezre’nin konumu, verilen koordinatlardan biraz daha doğuda olabilir. Günümüzde burada yerleşim yoktur. Natanian’a göre köyde 20 hane Ermeni varken, Sırvantsdiants 30 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 66 Ermeni (33 erkek ve 33 kadın) ve 42 Müslüman (21 erkek ve 21 kadın), toplam 29 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus herhangi bir sayı belirtilmeden 21 hane olarak verilmiştir.
1) Perri, 1912 civarı. Soldan sağa; Hatun Topçıyan Puçigyan (1897-1987); Koharig Garabedyan Puçigyan (1873-1914); Manug Hagop Puçigyan (1893-1912); Azniv Puçigyan Taşçıyan (1898-1977) (Kaynak; Mary Jane Puçigyan koleksiyonu) 2) Perri, Ermoyan ailesi, 15 Ekim 1898. Başında fes, oturmuş olan baba Harutyun Ermoyan ve sağında bulunan oğlu Hrant dışındakilerin kimliği meçhul. Ailenin tüm fertleri 1915’te öldürülür (Kaynak; Kevork S. Yerevanyan, Çarsancak Ermenileri Tarihi [Ermenice], Beyrut, 1956)
Natanian köyde 10 hane tespit ederken Sırvantsdiants 9 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 64 Ermeni (36 erkek ve 28 kadın) ve 54 Müslüman (31 erkek ve 23 kadın), toplam 21 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 11 hanede yaşayan 72 Ermeni kaydedilmiştir.
Puçigyan ailesi, Perri, 1895 civarı. Soldan sağa; Kevork Puçigyan (ayakta), Kevork Puçigyan (ailenin büyük babası, oturan), Kevork’un kucağında Bağdasar Puçigyan, Bedros Puçigyan (ailenin babası, oturan), babasının kucağındaki ise Penyam Puçigyan. En arka sırada, ayaktaki Khandil Puçigyan (kızlık soyadı Holopigyan, Bedros’un eşi). En ön sırada, tabureye oturmuş olan küçük kız Jessica Puçigyan (Kaynak; Minnie Puçigyan Caton koleksiyonu)
Natanian da Sırvantsdiants da köyde 30 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 96 Ermeni (53 erkek ve 43 kadın) ve 37 Müslüman (22 erkek ve 15 kadın), toplam 28 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 20 hanede yaşayan 166 Ermeni kaydedilmiştir.
Natanian da Sırvantsdiants da köyde 25 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 240 Ermeni (115 erkek ve 125 kadın) ve 5 Müslüman (3 erkek ve 2 kadın), toplam 28 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 30 hanede yaşayan 240 Ermeni kaydedilmiştir.
Perri şehrindeki Gamar adı verilen çeşme (Kaynak; Kevork S. Yerevanyan, Çarsancak Ermenileri Tarihi [Ermenice], Beyrut, 1956)
6. Deng, Denk38°50′34.63″K 39°44′20.16″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilise yok
Deng köyü, 1840 [Hicri 1256] yılı Osmanlı sayımında Palu kazasına dahil edilmiştir. Sadece erkekler sayılmıştır, 8 hanede 25 Ermeni. Natanian da Sırvantsdiants da köyde 3 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 4 Ermeni (3 erkek ve 1 kadın) ve 68 Müslüman (33 erkek ve 35 kadın), toplam 14 haneden oluşmaktadır. 1915’e gelindiğinde uzun süredir devam eden nüfus azalması nihayetine ermiş ve köyde yaşayan Ermeni kalmamıştır.
7. Gadosan, Kadosa [Karagüney]38°53′21.50″K 39°34′38.45″D 1914’te hiç Ermeni yok Surp Garabed Kilisesi
Sırvantsdiants Surp Asdvadzadzin adında bir kiliseden bahsetse de diğer kaynaklarda kilisenin adı daima Surp Garabed olarak geçmektedir. Natanian köyde 20 hane tespit ederken Sırvantsdiants 17 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 58 Ermeni (33 erkek ve 25 kadın) ve 22 Müslüman (11 erkek ve 11 kadın), toplam 19 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında bu köyde hiç Ermeni nüfus kaydedilmemiştir. Bununla birlikte Yerevanian ve Haladjian (Halacyan) köyde 15 hane Ermeni tespit etmişlerdir.
8. Gök Tepe [Göktepe]38°55′48.74″K 39°36′48.42″D 200 Ermeni, 25 hane Surp Garabed Kilisesi
Natanian köyde 38 hane tespit ederken Sırvantsdiants 40 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 205 Ermeni (114 erkek ve 91 kadın) ve 68 Müslüman (37 erkek ve 31 kadın), toplam 48 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 25 hanede yaşayan 200 Ermeni kaydedilmiştir.
Natanian köyde 15 hane tespit ederken Sırvantsdiants 10 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 131 Ermeni (71 erkek ve 60 kadın) ve 27 Müslüman (14 erkek ve 13 kadın), toplam 26 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus azalmış, 8 hanede 88 Ermeni’ye düşmüştür.
1935’e gelindiğinde köyün nüfusu 39 kişiydi, 1940’taysa ya artık tamamen boşaltılmıştı ya da bağımsız bir köy değildi. Natanian köyde 15 hane tespit ederken Sırvantsdiants 12 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 83 Ermeni (39 erkek ve 44 kadın) ve 40 Müslüman (20 erkek ve 20 kadın), toplam 22 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus artmış, 24 hanede 130 Ermeni’ye yükselmiştir.
11. Havseg Varin, Vari Avseg [Aşağı Havzik] 38°55′54.54″K 39°35′25.24″D 125 Ermeni, 15 hane Surp Andon Kilisesi
Natanian köyde 25 hane tespit ederken Sırvantsdiants 15 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 81 Ermeni (47 erkek ve 34 kadın) ve 20 Müslüman (12 erkek ve 8 kadın), toplam 28 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 15 hanede yaşayan 125 Ermeni kaydedilmiştir.
12. Havseg Verin, Veri Avseg, Yukarı Havzik [Böğürtlen]38°56′44.56″K 39°34′56.40″D 61 Ermeni, 7 hane
Surp Minas Kilisesi (Sırvantsdiants kilisenin adını Surp Asdvadzadzin olarak belirtmektedir) Natanian köyde 20 hane tespit ederken Sırvantsdiants 14 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 105 Ermeni (60 erkek ve 45 kadın) ve 24 Müslüman (15 erkek ve 9 kadın), toplam 22 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus azalmış, 7 hanede 61 Ermeni’ye düşmüştür.
Köydeki kiliselerin sayısı ve isimleri konusunda bir belirsizlik mevcuttur. Yerevanian, Eprigian ve Sırvantsdiants sadece Surp Kevork isminde bir kiliseden bahsederken, Teotig sadece Surp Hovhannes isimli bir kilise belirtir. Kevorkian ve Safrastyan ise Surp Kevork ve Surp Sarkis isimli iki köyden bahsederler. Natanian köyde sadece 15 hane tespit ederken Karekin Sırvantsdiants 38 hane Ermeni kaydetmiştir. H. S. Eprigian da büyük ihtimalle Sırvantsdiants’n verilerine dayanarak 38 hane Ermeni saptamıştır. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 115 Ermeni (61 erkek ve 54 kadın) ve 8 Müslüman (3 erkek ve 5 kadın), toplam 35 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımına göre köyün nüfusu 40 hanede 260 Ermeni’yle sabit kalmıştır.
1840 Osmanlı nüfus sayımında Hoşe, 28 hanede yaşayan 110 Ermeni nüfusuyla Palu’ya dahil edilmiştir. Natanian köyde 20 hane tespit ederken Sırvantsdiants 25 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre tamamı Ermenilerden oluşan köyün nüfusu, 118 kişi (71 erkek ve 47 kadın) ve 21 haneden oluşmaktadır. Diğer köylerdekiyle tutarlı olarak burada da kadınlar eksik sayılmıştır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus artmış, 29 hanede 238 Ermeni’ye yükselmiştir.
Natanian köyde 40 hane tespit ederken Sırvantsdiants 25 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 238 Ermeni (138 erkek ve100 kadın) ve 84 Müslüman (41 erkek ve 43 kadın), toplam 51 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 38 hanede yaşayan 312 Ermeni kaydedilmiştir.
16. Kalajuk, Kalajek38°53′44.53″K 39°27′20.27″D 56 Ermeni, 6 hane Kilise yok
Bu küçük Ermeni köyü günümüzde Yeniköy’ün mezrası konumunda durmaktadır. Natanian bu köyden hiç bahsetmezken Sırvantsdiants 4 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 4 hanede yaşayan 15 Ermeni’den (9 erkek ve 6 kadın) oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus artmış, 6 hanede 56 Ermeni’ye yükselmiştir.
17. Karapunar, Ğarapunar 38°56′17.31″K 39°33′9.68″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilise yok
Natanian da Sırvantsdiants da köyde 8 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 40 Ermeni (18 erkek ve 22 kadın) ve 27 Müslüman (13 erkek ve 14 kadın), toplam 12 haneden oluşmaktadır. Yerevanian pek mümkün görünmese de köyde yaşayan 17 hane Ermeni’den bahsederken, 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında bu köyde hiç Ermeni kaydedilmemiştir.
18. Khajar Varin, Khajar Sufla Yukari Aşaği [Aşağı Kacarlar]38°56′26.02″K 39°31′34.61″D 71 Ermeni, 7 hane Bir kilise harabesi
Natanian köyde 8 hane tespit ederken Sırvantsdiants 4 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 13 Ermeni (8 erkek ve 5 kadın) ve 3 Müslüman (2 erkek ve 1 kadın), toplam 4 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus artmış, 7 hanede 71 Ermeni’ye yükselmiştir.
19. Khajar Verin, Khajar Ulya, Khajar Yukari [Yukarı Kacarlar]38°56′27.89″K 39°30′32.18″D 46 Ermeni, 6 hane Bir kilise harabesi
Natanian köyde 10 hane tespit ederken Sırvantsdiants 6 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 29 Ermeni (17 erkek ve 12 kadın) ve 5 Müslüman (2 erkek ve 3 kadın), toplam 8 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus artmış, 6 hanede 46 Ermeni’ye yükselmiştir.
Kevorkian ve Yerevanian köyün kilisesinden Surp Asdvadzadzin adıyla bahsederken, Sırvantsdiants ve Teotig kilisenin adını Surp Garabed olarak belirtmektedir. Natanian köyde 25 hane tespit ederken Sırvantsdiants 25 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 108 Ermeni (61 erkek ve 47 kadın) ve 46 Müslüman (26 erkek ve 20 kadın), toplam 35 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 12 hanede yaşayan 112 Ermeni kaydedilmiştir.
Perri’deki Ermeni okulunun öğrenci velilerinin imzalarından bir koleksiyon (Kaynak; Kevork S. Yerevanyan, Çarsancak Ermenileri Tarihi [Ermenice], Beyrut, 1956)
Natanian köyde 25 hane tespit ederken Sırvantsdiants 15 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 62 Ermeni (40 erkek ve 22 kadın) ve 16 Müslüman (8 erkek ve 8 kadın), toplam 16 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 13 hanede yaşayan 74 Ermeni kaydedilmiştir.
Natanian köyde 30 hane tespit ederken Sırvantsdiants 27 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 127 Ermeni (62 erkek ve 65 kadın) ve 54 Müslüman (31 erkek ve 23 kadın), toplam 37 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus artmış, 33 hanede 300 Ermeni’ye yükselmiştir.
23. Kurekan, Küreken [Obuzbaşı]38°52′57.03″K 39°49′34.46″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilise yok
Yerevanian da Antranig de tamamı Ermeni olan Kurekan köyünde 20 hane tespit etmiştir. Bununla birlikte 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 104 Ermeni (50 erkek ve 54 kadın) ve 28 Müslüman (15 erkek ve 13 kadın), toplam 20 haneden oluşmaktadır. Yerevanian’ın kaynak olarak Antranig’in verilerini aldığını düşünüyorum. Bu veriler, tamamı Ermeni olan bir köyün Müslümanlaşmaya başlamasına veya Müslümanların gelişiyle Ermenilerin köyden uzaklaştığına dair bir kanıt olarak değerlendirilebilir.
Natanian köyde 24 hane tespit ederken Sırvantsdiants 20 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 153 Ermeni (85 erkek ve 68 kadın) ve 28 Müslüman (18 erkek ve 10 kadın), toplam 27 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 25 hanede yaşayan 177 Ermeni kaydedilmiştir.
Natanian da Sırvantsdiants da köyde 6 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre tamamı Ermeni olan köyün nüfusu, 52 kişi (27 erkek ve 25 kadın) ve 9 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 5 hanede yaşayan 61 Ermeni kaydedilmiştir.
26. Kuzulcuk, Ğuzulcuğ, Ğuzulçukh, Kızilcukh [Kızılcık]38°54′5.71″K 39°38′45.02″D 232 Ermeni, 15 hane Surp Asdvadzadzin veya Asdvadzamayr Kilisesi
Natanian da Sırvantsdiants da köyde 20 hane Ermeni tespit etmiştir. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 15 hanede yaşayan 232 Ermeni kaydedilmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi bu köyü içermez. Bununla beraber Peri şehrinin mahallelerinden biri Kuzucuk adındadır. Kuzulcuk’un, Peri’nin bir mahallesi olamayacak kadar uzakta bulunduğu düşünüldüğünde, bu durum salnamedeki bir imla veya tespit hatası olarak değerlendirilebilir. Salnamede kaydedilen mahallenin nüfusu, 234 Ermeni (63 erkek ve 71 kadın) ve 3 Müslüman (1 erkek ve 2 kadın) toplam 19 haneyle Kuzulcuk köyüne uygun görünmektedir.
27. Lusadariç, Musadariç [Arpalı]38°54′59.09″K 39°31′38.30″D Lusadariç Mezre 38°54′39.45″K 39°31′46.94″D 174 Ermeni, 19 hane Surp Hagop Kilisesi Surp Yerek Mangunk veya Yerits Mangants Manastırı (Kevorkian ve Teotig’e göre Surp Karasun Mangunk Manastırı)
Natanian, toplam 25 hane Ermeni tespit ettiği bu iki yerleşim yerinin ayrı ayrı nüfus verilerini (15 hane Lusadariç’te ve 10 hane Lusadariç Mezre’de) veren tek kaynaktır. Diğer bütün kaynaklar Lusadariç Mezre’yi ayrı bir yerleşim olarak saymaz. Sırvantsdiants köyde 24 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 143 Ermeni (81 erkek ve 62 kadın) ve 33 Müslüman (17 erkek ve 16 kadın), toplam 30 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 19 hanede yaşayan 174 Ermeni kaydedilmiştir.
28. Margig, Margeg, Margik, Mergeg [Günboğazı]38°57′39.43″K 39°26′28.51″D 20 Ermeni, 4 hane Kilise yok
Natanian köyde 20 hane tespit ederken Sırvantsdiants 12 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 38 Ermeni (19 erkek ve 19 kadın) ve 32 Müslüman (21 erkek ve 11 kadın), toplam 11 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus iyice azalmış, 4 hanede 20 Ermeni’ye düşmüştür.
29. Mercumeg, Mercimeg [Mercimek]38°51′43.10″K 39°23′27.63″D 1914’te hiç Ermeni yok Surp Hagop Kilisesi (Yerevanian kiliseden Surp Hovhannes adıyla bahseder.)
Natanian köyde 10 hane tespit ederken Sırvantsdiants 9 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 28 Ermeni (16 erkek ve 12 kadın) ve 105 Müslüman (66 erkek ve 39 kadın), toplam 23 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında köyde hiç Ermeni kaydedilmemiştir.
30. Nor Küğ [Yeniköy]38°53′51.94″K 39°26′35.60″D 122 Ermeni, 35 hane Surp Kevork Kilisesi
Sırvantsdiants köyde 12 hane tespit ederken Natanian mantıksız derecede yüksek bir rakamla 40 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 53 Ermeni (36 erkek ve 17 kadın) ve 5 Müslüman (1 erkek ve 4 kadın), toplam 19 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus artmış, 35 hanede 122 Ermeni’ye yükselmiştir.
Natanian köyde 12 hane tespit ederken Sırvantsdiants 10 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 53 Ermeni (32 erkek ve 21 kadın) ve 40 Müslüman (20 erkek ve 20 kadın), toplam 11 haneden oluşmaktadır. Hane sayısı anlaşılamaz şekilde çok azdır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus artmış, 15 hanede 122 Ermeni’ye yükselmiştir.
Natanian köyde 25 hane tespit ederken Sırvantsdiants 21 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 149 Ermeni (85 erkek ve 64 kadın) ve 103 Müslüman (52 erkek ve 51 kadın), toplam 36 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 22 hanede yaşayan 195 Ermeni kaydedilmiştir.
Natanian köyde 12 hane tespit ederken Sırvantsdiants 13 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 77 Ermeni (42 erkek ve 35 kadın) ve 38 Müslüman (20 erkek ve 18 kadın), toplam 19 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 12 hanede yaşayan 93 Ermeni kaydedilmiştir.
Surp Hovhannes Manastırı (bkz. Yerevanian) veya Surp Karasun Mangunk Manastırı (bkz. Kevorkian) Bu yerleşim yerleri sadece Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımında ayrı ayrı verilmiştir. Natanian köyde 70 hane tespit ederken Sırvantsdiants 89 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 259 Ermeni (137 erkek ve 122 kadın) ve 82 Müslüman (45 erkek ve 37 kadın), toplam 81 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında, Paşavank’ta 75 hanede yaşayan 497 ve Paşavank Mezra’da 21 hanede yaşayan 135 Ermeni kaydedilmiştir.
Natanian da Sırvantsdiants da köyde 60 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 408 Ermeni (210 erkek ve 198 kadın) ve 2088 Müslüman (1082 erkek ve 1006 kadın), toplam 512 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 45 hanede yaşayan 265 Ermeni kaydedilmiştir. Ayrıca Fırat nehrinin batı kollarının su seviyesi yükselmeden önce bulunduğu ve Eski Pertag olarak bilinen yerleşim yerinde yaşayan 180 Ermeni de kaydedilmiştir. Toplam nüfus belirtilmiş olmasına rağmen Eski Pertag’ta yaşayan Ermenilerin kaç hane oldukları verilmemiştir.
36. Pertagi Til [Korluca]38°49′48.50″K 39°19′12.68″D 108 Ermeni, 27 hane Surp Sarkis Kilisesi
Natanian köyde 35 hane tespit ederken Sırvantsdiants 40 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre tamamı Ermeni olan köyün nüfusu, 206 kişi (105 erkek ve 101 kadın) ve 51 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus azalmış, 27 hanede 108 Ermeni’ye düşmüştür. Çeşitli kaynaklarda Til ismiyle birlikte geçen –Til, Til Verin, Pokr Til, Pertag Til– birkaç köy mevcuttur. Bunların hepsinin bu iki köyden birini işaret ettiğine inanıyorum; Pertagi Til ve Til köyü, Peri şehrinin doğusunda yer almaktaydı (bkz. No:45). Teotig, sehven 3 köyden bahseder ancak Til ve Verin Til köylerinin tekrarlandığı kanaatindeyim.
Aradzani veya Murat da denilen, Doğu Fırat kıyısında bulunan Pertag (Kaynak; Vahe Hayg, Harput ve Altın Ovası [Ermenice], 1959, New York)
37. Sağman, Tsağman [Sağman]38°55′11.96″K 39°17′54.56″D 30 Ermeni Surp Kevork Kilisesi (bkz. Sırvantsdiants ve Teotig) veya Surp Sarkis Kilisesi (bkz. Yerevanian ve Kevorkian)
Günümüzdeki Sağman kasabası, kaleye daha yakın olan eski kasabanın kuzeyindedir. Natanian köyde 10 hane tespit ederken Sırvantsdiants 4 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 10 Ermeni (5 erkek ve 5 kadın) ve 526 Müslüman (273 erkek ve 253 kadın), toplam 95 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında hane sayısı belirtilmeden köyde yaşayan 30 Ermeni kaydedilmiştir.
Mevcut kaynakların tamamında kilise Surp Hagop olarak adlandırılmaktadır. Kevorkian Surp Sarkis adından bahsederken, Safrastyan, Surp Yerits Mangants ve Surp Varvar gibi başka kilise adları da belirtmektedir. Natanian köyde 30 hane tespit ederken Sırvantsdiants 36 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 307 Ermeni (162 erkek ve 145 kadın) ve 86 Müslüman (42 erkek ve 44 kadın), toplam 55 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 53 hanede yaşayan 333 Ermeni kaydedilmiştir.
39. Seyidli, Seyitli [Elmalık]38°52′21.72″K 39°47′3.72″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilise yok
Natanian da Sırvantsdiants da köyde 4 hane Ermeni tespit etmiştir. Bununla beraber onlardan sonra köyde Ermeni yaşadığına dair hiçbir kayıt yoktur. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre tamamı Müslüman olan köyün nüfusu, 65 kişi (30 erkek ve 35 kadın) ve 16 haneden oluşmaktadır.
40. Şamtsik, Şamli, Şentsik, Şantsik [Çimenli]38°54′26.15″K 39°35′42.27″D 31 Ermeni, 2 hane 1 kilise harabesi
Natanian köyde 10 hane tespit ederken Sırvantsdiants 8 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 52 Ermeni (25 erkek ve 27 kadın) ve 11 Müslüman (6 erkek ve 5 kadın), toplam 12 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus artmış, 2 hanede 31 Ermeni şeklinde görünse de hane sayısı şüphe uyandırmaktadır.
41. Şohmin, Şohmi [Gelinpınar] 38°54′46.64″K 39°42′12.43″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilise yok
Natanian köyde 2 hane tespit ederken Sırvantsdiants 4 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 8 Ermeni (6 erkek ve 2 kadın) ve 117 Müslüman (59 erkek ve 58 kadın), toplam 18 haneden oluşmaktadır. Bu tarihten sonra köyde hiç Ermeni kaydedilmemiştir.
42. Sorpian, Sorpiyan [Yolkonak]38°58′49.68″K 39°28′58.43″D 181 Ermeni, 24 hane Surp Kevork Kilisesi (Sırvantsdiants kayıtlarında kilise Surp Asdvadzadzin adıyla geçmektedir.)
Natanian köyde 8 hane tespit ederken Sırvantsdiants 22 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 107 Ermeni (71 erkek ve 36 kadın) ve 45 Müslüman (23 erkek ve 22 kadın), toplam 27 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus artmış, 24 hanede 181 Ermeni’ye yükselmiştir.
43. Sumakh, Sımakh, Sumağ, Sımağ [Sumak]38°53′12.49″K 39°31′5.07″D 1914’te hiç Ermeni yok Surp Kevork Kilisesi
Natanian köyde 18 hane tespit ederken Sırvantsdiants 10 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 25 Ermeni (16 erkek ve 9 kadın) ve 27 Müslüman (15 erkek ve 12 kadın), toplam 12 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında bu köyde hiç Ermeni kaydedilmemiştir ancak Haladjian (15 hane) ve Yerevanian (12 hane) bu veriyle ters düşmektedir.
Natanian köyde 25 hane tespit ederken Sırvantsdiants 24 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 32 Ermeni (19 erkek ve 13 kadın) ve 23 Müslüman (15 erkek ve 8 kadın), toplam 21 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus artmış, 32 hanede 282 Ermeni’ye yükselmiştir. Bu köye dair verilerde, Ermeni ve Osmanlı kaynakları arasındaki önemli farklılık açıkça görülmektedir. Ne var ki elimizde bu çelişkiyi açıklayacak bir bilgi bulunmamaktadır.
45. Til, Til Verin, Til Ulya, Pokr Til38°52′2.11″K 39°45′2.59″D 60 Ermeni, 5 hane Surp Sarkis Kilisesi
Natanian da Sırvantsdiants da köyde 8 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 57 Ermeni (28 erkek ve 29 kadın) ve 68 Müslüman (40 erkek ve 28 kadın), toplam 31 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 5 hanede yaşayan 60 Ermeni kaydedilmiştir.
Natanian köyde 15 hane tespit ederken Sırvantsdiants 13 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 77 Ermeni (41 erkek ve 36 kadın) ve 50 Müslüman (26 erkek ve 24 kadın), toplam 29 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 17 hanede yaşayan 130 Ermeni kaydedilmiştir.
47. Vasgerd, Vazgird [Çalıözü]38°51′46.10″K 39°32′46.99″D 102 Ermeni, 20 hane Surp Toros Kilisesi, Surp May Mariam Kilisesi, Surp Karasun Mangunk Kilisesi
Natanian köyde 50 hane tespit ederken Sırvantsdiants 35 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 211 Ermeni (122 erkek ve 89 kadın) ve 53 Müslüman (29 erkek ve 24 kadın), toplam 45 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus azalmış, 20 hanede 102 Ermeni’ye düşmüştür.
Vayna, yeni Sağman şehrinin bir mahallesidir. Natanian buradan hiç bahsetmezken Sırvantsdiants 8 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre burada, 12 Ermeni (2 erkek ve 10 kadın) ve 23 Müslüman (13 erkek ve 10 kadın), toplam 13 hane yaşamaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 5 hanede yaşayan 40 Ermeni kaydedilmiştir.
49. Zeri, Ziri, Zerin [Şavkın]38°50′41.43″K 39°37′22.69″D 22 Ermeni, 4 hane Kilise yok
Görünen o ki Ermeniler Zeri’ye ancak 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında kayda girebilecek kadar geç bir tarihte yerleşmişlerdir. 4 hanede yaşayan 22 Ermeni kaydedilmiştir. 1894’te, tamamı Müslüman olan köyün nüfusu, 17 hanede yaşayan 91 kişiden (51 erkek ve 40 kadın) oluşmaktaydı.
Mazgerd Kazası
Mazgerd Kazasının sınırları değişken olmuştur. 1871 Erzurum Vilayeti Salnamesi’ne göre 195 köyle birlikte bölgenin nüfusu 11535 kişiden (10420 Müslüman ve 1115 Hıristiyan) oluşmaktaydı. Osmanlı kaynaklarına göre bölgede yaşayan tek Hıristiyan unsur Ermeniler olduğundan, bu 1115 kişinin tamamı Ermeni olarak değerlendirilmelidir. 6 Ermeni kilisesi olduğu bildirilmiştir. Bir sonraki yıl olan 1872 yılı salnamesinde neredeyse aynı veriler mevcuttur. Bununla birlikte 1873 salnamesinde nüfus azalmış, 3088 hane ve 7486 erkek (6543 Müslüman ve 943 Hıristiyan) şeklinde kaydedilmiştir. Buna göre hane başına 2.4 oranında erkek düşmektedir. 499 olarak bildirilen köy sayısı ise iki sene önceki salnameden çarpıcı biçimde farklıdır. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’nde, 275’i Mazgerd Kazası’na ve 125’i Kızılkilise’ya bağlı olmak üzere toplam 400 köy bildirilmiştir. Bununla birlikte çok uzak ve göçer olduğu belirtilen 70’ten fazla köyün nüfus bilgisi verilmemiştir. Salnamede 22 köyde Ermeni nüfusu belirtilmiştir. Kaydedilen nüfus, 1635 Ermeni (951 erkek ve 684 kadın) ve 13288 Müslüman (7515 erkek ve 5773 kadın) ve 3259 hane şeklindedir. Bu verilere göre hane başına 2.6 erkek ve genel olarak da 4.6 kişi düşmektedir. Erkeklerin kadınlara oranı Müslüman için 1.30 ve Ermeniler için de 1.39’dur. Sadece iki köyün nüfusunun tamamen Ermenilerden oluştuğu belirtilmiştir. Bu tarihlerden sonda Mazgerd Kazası’na dair bilgi veren ilk kaynaklar 1913/1914 Ermeni Patrikhanesi verileri ve 1914 Osmanlı hülasasıdır. Ermeni Patrikhanesi’nin nüfus sayımında, soykırım arifesinde, 12 köyde 254 hanede yaşamakta olan 2129 Ermeni tespit edilmiştir. Osmanlı kaynaklarında Ermeni nüfus 1483’tür. İki kaynakta da daha ayrıntılı bir bilgi yoktur. Aşağıdaki tablo Mazgerd Kazası dair verileri içermektedir.
Natanian köyde 70 hane tespit ederken Sırvantsdiants 80 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 628 Ermeni (339 erkek ve 289 kadın) ve 295 Müslüman (147 erkek ve 148 kadın), toplam 140 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus artmış, 150 hanede 1200 Ermeni’ye yükselmiştir.
2. Anbar [Ambar]39°53′12.49″K 39°38′34.23″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilisesi yok
Anbar için sadece 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi Ermeni nüfusundan bahseder. Köyün nüfusu, 10 Ermeni (5 erkek ve 5 kadın) ve 34 Müslüman (16 erkek ve 18 kadın), toplam 8 haneden oluşmaktadır.
Papaz Arisdages Mağoyan ve ailesi (Medzgerdli), (Kaynak; Kevork S. Yerevanyan, Çarsancak Ermenileri Tarihi [Ermenice], Beyrut, 1956)
3. Baği 39°0′14.34″K 39°53′55.98″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilisesi yok
Yerevanian ve Antranig, 8 ile 10 hane arasında bir Ermeni nüfusundan bahsederler. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre tamamı Müslüman olan köyün nüfusu, 77 kişi ve 14 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında bu köyde hiç Ermeni kaydedilmemiştir. Bağin, Karnıtsor, Kardere, İsnis ve Canig köyleri birbirlerine yok yakın mesafadeydiler ve hepsinde de bir dönem Ermeni nüfus olduğu bilinmekteydi fakat yine de 1914’de Ermeni Patrikhanesi bu köyü kaydetmeyi başaramadı. Bu durumun muhtemel birçok açıklaması olabilir. Kiliseleri faal olmayan köyler gözden kaçırılmış olabilir. Asimilasyon, köyün terk edilmesi veya 1894-96 Hamidiye Katliamları da başka açıklamalar olabilir.
4. Begler Mezre [Beyler Mezrası]38°57′42.82″K 39°34′33.50″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilisesi yok
Köyde yaşayan 8 hane Ermeni tespit eden Natanian’dan sonra hiç Ermeni nüfusu kaydedilmemiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 34 Müslüman (19 erkek ve 15 kadın) ve 10 haneden oluşmaktadır. Bununla birlikte Yerevanian köyde 3 hane Ermeni yaşadığını belirtmektedir.
5. Beroş, Beroç, Beroc [Dallıbel]39°2′53.27″K 39°44′56.47″D 25 Ermeni, 3 hane Kilisesi yok
Sadece 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında köyde Ermeni nüfus kaydedilmiştir ve 3 hanede yaşayan 25 Ermeni’den oluşmaktadır.
6. Çukur [Çukur]39°6′12.55″K 39°41′51.74″D 50 Ermeni, 10 hane 1 kilise kalıntısı 1 manastır harabesi
Sırvantsdiants köyde 70 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 35 Ermeni (15 erkek ve 20 kadın) ve 51 Müslüman (22 erkek ve 29 kadın), toplam 30 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus artmış, 10 hanede 50 Ermeni’ye yükselmiştir.
7. Danaburun [Danaburun]38°57′41.92″K 39°39′28.38″D 70 Ermeni, 5 hane 1 kilise kalıntısı 1 manastır harabesi
Natanian köyde 8 hane tespit ederken Sırvantsdiants 15 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 70 Ermeni (40 erkek ve 30 kadın) ve 230 Müslüman (148 erkek ve 82 kadın), toplam 55 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 5 hanede yaşayan 70 Ermeni kaydedilmiştir.
8. Dilan Oğlu, Dilan Oğli [Koçkuyusu]38°58′44.19″K 39°35′7.30″D 5 Ermeni Kilise yok 5 manastır harabesi
Natanian da Sırvantsdiants da köyde 10 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 35 Ermeni (23 erkek ve 12 kadın) ve 25 Müslüman (14 erkek ve 11 kadın), toplam 17 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus iyice düşmüştür, köyde yaşayan 5 Ermeni kaydedilmiştir.
Medzgerd köprüsü (Kaynak; Kevork S. Yerevanyan, Çarsancak Ermenileri Tarihi [Ermenice], Beyrut, 1956)
9. Hazez, Hasorik [Dazkaya] 39°0′52.64″K 39°31′16.45″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilisesi yok
Natanian da Sırvantsdiants da köyde 3 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 5 Ermeni (3 erkek ve 2 kadın) ve 41 Müslüman (20 erkek ve 21 kadın), toplam 15 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında köyde hiç Ermeni kaydedilmemiştir.
10. İsnis38°54′42.48″K 39°51′12.72″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilisesi yok
İsnis için sadece 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi Ermeni nüfusundan bahseder. Köyün nüfusu, 20 Ermeni (9 erkek ve 11 kadın) ve 48 Müslüman (31 erkek ve 17 kadın), toplam 16 haneden oluşmaktadır. Köyde Ermeni nüfus olduğunda dair tek Ermeni kaynak Papazian’dır (3 hane).
11. Canig, Canik [Aydınlık]38°55′15.57″K 39°49′55.56″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilisesi yok
Canig için sadece 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi Ermeni nüfusundan bahseder. Köyün nüfusu, 80 Ermeni (53 erkek ve 27 kadın) ve 252 Müslüman (141 erkek ve 111 kadın), toplam 69 haneden oluşmaktadır. Hem Yerevanian hem de Antranig, köyde yaşayan 12 hane Ermeni’den bahseder. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında köyde hiç Ermeni kaydedilmemiştir.
12. Karadere [Sülüntaş]38°56′24.49″K 39°49′23.31″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilisesi yok
Karadere için sadece 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi Ermeni nüfusundan bahseder. Köyün nüfusu, 32 Ermeni (17 erkek ve 15 kadın) ve 285 Müslüman (161 erkek ve 124 kadın), toplam 76 haneden oluşmaktadır.
13. Karmsi, Garmsi, Komis [Bulgurcular]38°59′33.26″K 39°41′41.42″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilisesi yok
Sırvantsdiants köyde 4 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 15 Ermeni (10 erkek ve 5 kadın) ve 22 Müslüman (12 erkek ve 10 kadın), toplam 7 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında köyde hiç Ermeni kaydedilmemiştir.
14. Karntsor38°59′13.75″K 39°52′10.10″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilisesi yok
Yerevanian ve Antranig, köyde 8 hanelik bir Ermeni nüfusundan bahsederler. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 45 Ermeni (28 erkek ve 17 kadın) ve 20 Müslüman (12 erkek ve 8 kadın), toplam 6 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında köyde hiç Ermeni kaydedilmemiştir.
Sırvantsdiants köyde 5 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 45 Ermeni (28 erkek ve 17 kadın) ve 103 Müslüman (48 erkek ve 55 kadın), toplam 28 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 5 hanede yaşayan 50 Ermeni kaydedilmiştir.
Surp Krikor Manastırı, Surp Asdvadzadzin Manastırı, Surp Toros Manastırı Sırvantsdiants, kiliseden Surp Kevork adıyla bahseder. Yerevanian, kiliseyi Surp Lusavoriç olarak adlandırır ve iki manastırın adlarını da Surp Asdvadzadzin ve Surp Toros olarak belirtir. Teotig ve Eprigian da kiliseden Surp Kevork adıyla bahsederler ve iki manastırı Surp Asdvadzamayr ve Surp Toros olarak adlandırırlar. En son olarak Kevorkian da kiliseden Surp Minas ve üç manastırda ise Surp Krikor, Surp Asdvadzamayr ve Surp Toros adlarıyla bahseder. Natanian köyde 10 hane tespit ederken Sırvantsdiants 5 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 26 Ermeni (12 erkek ve 14 kadın) ve 17 Müslüman (9 erkek ve 8 kadın), toplam 13 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 5 hanede yaşayan 62 Ermeni kaydedilmiştir.
Kevorkian Surp Sarkis’ten bir kilise olarak bahsederken Yerevian bir manastır olarak belirtir. Natanian köyde 25 hane tespit ederken Sırvantsdiants 12 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 75 Ermeni (48 erkek ve 27 kadın) ve 22 Müslüman (14 erkek ve 8 kadın), toplam 28 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 8 hanede yaşayan 83 Ermeni kaydedilmiştir.
Kevorkian Surp Giragos Kilisesinden Surp Krikor olarak bahseder. Natanian köyde 20 hane tespit ederken Sırvantsdiants 20 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 154 Ermeni (98 erkek ve 56 kadın) ve 199 Müslüman (122 erkek ve 77 kadın), toplam 64 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 30 hanede yaşayan 207 Ermeni kaydedilmiştir.
19. Merkho, Markho [Doluküp]39°1′44.73″K 39°25′29.76″D 1914’te hiç Ermeni yok 1 kilise kalıntısı
Sırvantsdiants köyde 6 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 11 Ermeni (7 erkek ve 4 kadın) ve 30 Müslüman (18 erkek ve 12 kadın), toplam 13 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında köyde hiç Ermeni kaydedilmemiştir.
20. Pakh [Kocakoç] 39°6′54.13″K 39°39′33.36″D 72 Ermeni, 8 hane 1 kilise kalıntısı 1 manastır harabesi
Sırvantsdiants köyde 4 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 12 Ermeni (12 erkek ve 0 kadın) ve 27 Müslüman (12 erkek ve 15 kadın), toplam 15 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 8 hanede yaşayan 72 Ermeni kaydedilmiştir.
21. Şordan, Şorda [Ağaçardı]38°58′48.35″K 39°40′33.36″D 150 Ermeni, 15 hane Surp Takavor Kilisesi veya Surp Sarkis Kilisesi 1 manastır harabesi
Kevorkian ve Yerevanian kiliseye Surp Takavor derken, Sırvantsdiants ve Teotig Surp Sarkis adıyla bahseder. Natanian köyde 10 hane tespit ederken Sırvantsdiants 25 hane Ermeni kaydetmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 120 Ermeni (77 erkek ve 43 kadın) ve 39 Müslüman (19 erkek ve 20 kadın), toplam 28 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında 15 hanede yaşayan 150 Ermeni kaydedilmiştir.
22. Sidbek Bu köy hakkında veri bulamadım. Bu köyden bahseden tek kaynak 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’dir ve salnameye göre tamamı Ermeni olan köyün nüfusu, sadece 8 kişi (6 erkek ve 2 kadın) ve 2 haneden oluşmaktadır.
23. Sinan [Sinan]39°6′44.50″K 39°38′40.33″D 1914’te hiç Ermeni yok Kilisesi yok
Bu köydeki Ermeni nüfusundan sadece 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi bahseder. Salnameye göre köyün nüfusu, 17 Ermeni (9 erkek ve 8 kadın) ve 59 Müslüman (33 erkek ve 26 kadın), toplam 16 haneden oluşmaktadır.
Sırvantsdiants köyde 25 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre tamamı Ermeni olan köyün nüfusu, 183 kişi (110 erkek ve 73 kadın) ve 32 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında nüfus azalmış, 15 hanede yaşayan 155 Ermeni’ye düşmüştür.
25. Turuşmeg, Turuşmag, Tirişmeg [Aktuluk]39°2′26.51″K 39°30′18.13″D 1914’te hiç Ermeni yok 1 kilise kalıntısı
Sırvantsdiants köyde 4 hane Ermeni tespit etmiştir. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’ne göre köyün nüfusu, 11 Ermeni (4 erkek ve 7 kadın) ve 21 Müslüman (11 erkek ve 10 kadın), toplam 13 haneden oluşmaktadır. 1914 Ermeni Patrikhanesi sayımında köyde hiç Ermeni kaydedilmemiştir.
Kızılkilise [Nazimiye] Kazası
Kızılkilise’de çok sayıda kilise ve manastır kalıntısı bulunmasına rağmen Ermeni kaynakları bu bölge hakkında suskundur. 1894 Mamuret-ül Aziz Salnamesi’nde kazanın bulunduğu bölgede çok az Ermeni nüfusundan bahsedilmektedir. Kızılkilise köyünde 6 (4 erkek ve 2 kadın), Gik köyünde 16 (7 erkek ve 9 kadın) ve Bank köyünde 3 (2 erkek ve 1 kadın) Ermeni’den bahsedilmektedir. 1914’te Osmanlı kayıtları Ermeni nüfusunun 89’a yükseldiğini bildirmektedir ve Kevorkian da bu sayıyı tekrarlar. Gik veya Bank’ın konumunu tespit edemedim. Kızılkilise’nin konumuysa şöyledir: 39°10′48.06″K 39°49′41.82″D
Kızılkilise (Nazimiye), 1937 veya 1938 civarı (Kaynak; kişisel koleksiyon)
***************
Kaynakça
Andréassian, Vazken. Hazari : vie et survie d'un village arménien après juin 1915. issuu.com/vazken/docs/1995-hazari__vie_et_survie_dun_village_armenien
Antranig, Տերսիմ. ճանապարհորդութիւն եւ տեղագրութիւն, Tiflis, Mnatsakan Mardirosiants Press, 1900. [Dersim: Seyahatname, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2012]
Kevork Halladjian, Տերսիմի հայերի ազգագրութիւնը [Dersim Ermenileri Etnografyası], “Armenian Ethnography and Folklore” içinde, 5 Cilt, Erivan, 1973.
Kemal H. Karpat, Ottoman Population, 1830-1914: Demographic and Social Characteristics. Madison, Wisconsin 1985.
Hampartsoum H. Kasbarian, Չմշկածագ եւ իր գիւղերը [Çemişgezek ve köyleri], Boston, Baykar Press, 1969.
Raymond H. Kévorkian and Paul B. Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman à la veille du genocide, Paris, ARHIS, 1992. [1915 Öncesinde Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeniler, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2012]
Mamuretül aziz Vilâyeti, 1298 (1881M) Tarihli Mamuretül aziz Vilâyeti Salnamesi. Elazig 2001.
Mamuretül aziz Vilâyeti, Mamuretül aziz Vilâyeti Salnamesi. 1312 (1894).
Justin McCarthy, Muslims and Minorities: The Population of Ottoman Anatolia and the End of the Empire, New York University Press, New York, 1983.
Boghos (Fr.) Natanian, Արտօսր Հայաստանի կամ տեղեկագիր Բալուայ, Քարբերդու, Չարսանճագի, Ճապաղ Ջուրի, եւ Երզնկայու, İstanbul, 1878. [Sivas 1877, Birzamanlar Yayıncılık, İstanbul, 2008]
Naci Okçu and Hasan Akdağ, Salname-i vilayet-i Erzurum (1287/1870-1288/1871-1289/1872-1290/1873): Erzurum il yıllığı, Erzurum 2010.
Antranig L. Poladian, Պատմութիւն հայոց Արաբկիրի [Arapgir Ermenileri Tarihi], Baykar Press, Amerika Arapgir Derneği yayını, New York, 1969.
Safrastyan, A. Kh. Gosdantnoubolsi Hayots Badriarkarani Goghmits Tourkiayi Artaratadoutyan yev Tavanankneri Minisdroutyan Nergayatsvadz Haygagan Yegeghetsineri yev Vankeri Tsoutsagnern ou Takrirneru in Echmiadzin, [İstanbul Ermeni Patrikhanesi tarafından Türkiye Adalet Bakanlığı’na gönderilmiş Ermeni Kiliseleri ve Manastırları listesi Eçmiadzin nüshası] Şubat-Nisan 1965, s. 184-187.
Karekin (Fr) Srvantsdiants, Թորոս Աղբար, Հայաստանի ճամբորդ [Toros Ağpar, Ermenistan yolcusu], 2 Cilt, G. Baghdadlian (Aramian) Matbaası, İstanbul, 1884.
Teotig, Գողգոթա հայ հոգեւորականութեան եւ իր հօտին աղէտալի 1915 տարին [1915’de Ermeni Ruhban Sınıfının Felaketi ve ardından gelenler], New York, 1985.
Jean-Michel Thierry, Le Couvent Erkayn Enkuzik en Dersim, Ermeni Araştırmaları Dergisi, Sayı 20 (1986-1987), s. 381-417.
Tunceli İl Yıllığı, Ankara 1973.
Mehmet Ali Ünal, XVI. Yüzyılda Çemişgezek Sancağı, Ankara 1999.
Kevork S. Yerevanian, Պատմութիւն Չարսանճագի հայոց [Çarsancak Ermenileri Tarihi], Beyrut, G. Donigian Printers, Pan-Çarsancak Birliği Merkez KOmitesi tarafından yayınlanmıştır, Fresno, 1956.
İbrahim Yılmazçelik, XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Dersim Sancağı, Elazığ 1999.
-- Çemişgezek. Muhtemelen 1930’larda çekilmiş bir fotoğraf (Kaynak: Kasbaryan Ailesi koleksiyonu, Vazken Antreasyan’a teşekkür ederiz)
---
Dersim - Yerel Özellikler
Bu genel başlık altında seçtiğiniz bölgenin yerel mutfağı, giyimkuşamı, oyunları ve oyuncakları, el sanatları, geleneksel tıp metotları, şarkı ve dansları, evleri ve mimarisi, inançları ve yerel dili ile ilgili bilgilere ulaşabilirsiniz.
İşbirliği Önerisi
Huşamadyan ekibi bu konu hakkında bilgiler toplama ve onları düzenleme aşamasındadır. Siz de bildiğiniz veya elinizin altında olan kaynakları bize söyleyerek, farklı belgeler bize göndererek çalışmamıza katkı sağlayabilirsiniz.
- S. Garabed Manastırı, yahut Halvorivank (L. Molyneux-Seel, A Journey in Dersim, in The Geographical Journal, sayı 44, No. 1, Temmuz. 1914)
-------------
Dersim – Eğitim ve Spor
Bu başlık altında, seçtiğiniz yerleşim biriminin Ermeni eğitim kurumları, dernekleri ve spor yaşamı tanıtılmaktadır.
Daha iyi görebilmek için sağ köşedeki ekran büyütme butonuna tıklayınız.
Bu podcast-in hazırlanmasında Dersim Ermenilerine ait ve Huşamadyan’a tahsis edilen fotoğraf, eskiz, mühür, çizim gibi görsel malzemeler kullanılmıştır. Biyografik veya coğrafi bilgileri de bunlara ekleyip Dersim Ermenilerinin geçmiş yaşamından parçalar sunmayı deneyeceğiz.
-
![Pertag [Pertek]](https://lh3.googleusercontent.com/blogger_img_proxy/AEn0k_ulBfiwVZfwrI5Ub-IvlR2fpe58V3axpPM80WoyzBRJL-KtPM1UnGfjHCQr_80gHuWLEGIyrFMUGiwJQmYCmvK7pDl1Z31-lv8eU0dMNFZBbOrMILwvgbOpwQ80e4GBb8H8V-gg-9aSqrpmySRuaR5mfNSiGRVHSNXZkbYMhCjwVJdfIg3vPeWM=s0-d)
![Pertag [Pertek]](http://www.houshamadyan.org/fileadmin/_processed_/a/e/csm_Harput_SandjakDersim_Pertag_Vannutelli_1_web_fe49a45c89.jpg)
No comments:
Post a Comment