Երբ աշակերտական տետրակ մը ձայներ կը բերէ 20րդ դարասկզբի Սեբաստիոյ ծաղկուն կեանքէն (marmara)

 

........ ..... .. M A R M A R A Երբ աշակերտական տետրակ մը ձայներ կը բերէ 20րդ դարասկզբի Սեբաստիոյ ծաղկուն կեանքէն ՎԱՀԱՆ ՄԱՄԲՐԷԼԵԱՆԻ ՅՈՒՇԵՐԸ ՎԵՐԱՐԺԵՒՈՐՈՒԵՑԱՆ ՀԱՆՐԻԷԹ ՊԱՍՕՂԼՈՒԻ ԵՒ ՄԱՐԱԼ ՖՈՒՔՍԻ ՇԱՀԵԿԱՆ ԱՍՈՒԼԻՍԻ ՇՆՈՐՀԻՒ .... Աշակերտի մը օրագրութեան տետրակ մը կրնա՞յ համապարփակ արժեւորումով մը ներկայացնել ծննդավայր քաղաքը, անոր բարքերն ու կենցաղը, ընտանիքն ու շրջապատող միջավայրը, այսինքն անձնական պատմութիւն մը որ ճիւղաւորուելով կը վերածուի համընդհանուր պատումի մը, ձայներ բերելով 20րդ դարասկիզբէն։ Երէկ, 13 Մարտին ունկնդիրն ու ականատեսը եղանք այդ «պատում»ին, որ մեզի ներկայացուեցաւ «Եսայեան» մշակութային միութեան «Հանդիպո1ւմ» փա ռատօնի շրջագծով։ «Անձայն էջերուն մէջ կորսուած վայրեր ու մարդիկ. 1908 Սեբաստիա» անունով հրապարակային զրոյցը տեղի ունեցաւ Պէյօղլուի Ս. Երրորդութիւն եկեղեցւոյ «Նարեկեան» սրահին մէջ։ Միջոցառումը հայերէնով էր, ուստի չէինք ալ կրնար յուսալ որ մեծաթիւ կ'ըլլային ներկաները, մինչդեռ անձնական յիշատակներու ներկայացումով մե՛ր բոլորի հաւաքական պատմութիւնն էր՝ աւելի քան դար մը առաջ ապրուած սեբաստահայերու կեանքի իրողութիւններու լուսարձակին տակ։ «Հանդիպում» փառատօնի կազմակերպչական խումբի կամաւորներէն Նարէ Կիւլէչի բացման խօսքէն ետք, բեմ հրաւիրուեցան երկու հետազօտողներ՝ Մարալ Ֆուքս եւ Հանրիէթ Պասօղլու։ Հրապարակային այս շահեկան զրոյցի «պատճառը» աշակերտական տետրակ մըն էր, գրուած 1908ին, սեբաստացի Վահան Մամբրէլեան անունով փոքրիկի մը կողմէ, բայց ի՜նչ տետրակ։ «Մաքուր»ի տետրակի մէջ՝ գեղեցիկ ու մաքրամաքուր հայերէնով գրի առնուած շարադրութիւններ, որոնք կը նկարագրէին Մամբրէլեան ընտանիքի կենցաղն ու Սվասի ամբողջական իրականութիւնը։ Զոյգ էջերու վրայ տարածուած 14 էջնոց տետրակ մը, որ տարբեր «աշխարհ» բացած էր Հանրիէթ Պասօղլուի առջեւ, ծնունդ առնելով «Փարոս» ամսագրի վերջին թիւին մէջ իր հեղինակած «Սեբաստիան 1908» խորագրով յօդուածէն։ Ասուլիսը առիթ ստեղծեց որ Վահան Մամբրէլեանի գրիչով այդ տետրակի մէջ արձանագրուած օրագրութիւններու կամ շարադրութիւններու ընդմէջէն, անգամ մը եւս «ճանչնանք» 1900ականներու Սեբաստիան ու Շապին Գարահիսարը։ Հարցումները բովանդակալից էին, պատասխանները՝ դիպուկ արժեւորումներով, յիշարժան լուսանկարներու տողանցումով միասին։ Վահան Մամբրէլեանի այս ձեռագիրը պատմաբան Հանրիէթ Պասօղլուին հասած է ողբացեալի թոռան՝ Լոս Անճէլըսաբնակ Արթին Քօրքօրի միջոցաւ։ Ասուլիսի երկու մասնակիցներն ալ համակարծիք էին որ իրենց այս արժեւորումը թերեւս պիտի քաջալերէ ուրիշները, որովհետեւ դարակի մը մէջ մոռցուած նամակ մը կամ յիշատակներ, անկիւն մը նետուած լուսանկարներ կրնան շատ բան պատմել, կրնան արժեւորուիլ։ Հարցում-պատասխաններով, Մամբրէլեան ընտանիքին եւ ճիւղաւորումներուն ծանօթանալով, հետաքրքրական պտոյտ մը ունեցանք դար մը առաջ պատահածներուն մէջ։ Ո՞վ էր Վահանը, ինչպիսի՞ միջավայրի մէջ ապրած է, ո՞ր դպրոցը ուսանած էր, ինչպիսի՞ ճակատագիր մը ունեցած էր, ովքե՞ր էին ազգականները, ինչպէ՞ս փոխուած էր ընտանիքի ազգանունը, ինչո՞ւ հեռացած էր Սեբաստիայէն, կեանքի ի՞նչ ոդիսական մը ապրած էր Արթին Քօրքօրի մօրենական մեծ հայրը՝ Շահնազար Քէօթահեանը։ Այս եւ նմանօրինակ տարբեր հարցումներ իրենց պատասխանը գտան Հանրիէթ Պասօղլուի գեղեցիկ պատումներուն շնորհիւ։ Զգածուեցանք, յուզուեցանք, խանդավառուեցանք, տխրեցանք, որովհետեւ այդ անցեալը մեզի կը պատկանէր, մեր հաւաքական ինքնութեան մասն էր, դաս մըն էր՝ տրուած փոքրիկ աշակերտի մը կողմէ։ Մեր զգացումներուն լիովին թարգման հանդիսանալով, Հանրիէթ Պասօղլուն շեշտեց որ այդ ձեռագիր-տետրակը շատ բան կը յուշէր հայկական բարքերու մասին։ Հիմա մոռցած ենք գեղագրութիւնը, մինչդեռ Մամբրէլեանի աշակերտական տետրակը ատոր վառ օրինակն էր, թերեւս մինչեւ վերջին տասնամեակը աշակերտներ մաքուրի եւ սեւագրութեան տետրակներ կ'ունենային, իսկ հիմա համակարգիչները եկած են ստանձնելու այդ գործը, մաքրամաքուր հայերէնով մը գրուած են յուշերը, փաստելով որ հայախօս ընտանիքներ կ'ապրէին Սեբաստիոյ մէջ, ուղղագրական սխալներ չկան եւ ուրեմն կը նշանակէ որ դպրոցներուն մէջ մեր մայրենին կ'ուսուցանուէր հայերէնին նուիրուած ուսուցիչներու կողմէ։ Եւ այսպէս շարունակ..., նոյնիսկ զուարճալի մանրամասնութիւններով։ Սորվեցանք որ զաւակներուն մէկուն անունը Աուղիթա դրուած է ի պատիւ միջնադարեան հայ թագուհիի մը, միւս զաւկին՝ Նորէ անունը ակամայ պարտադրուած է, որովհետեւ մարդահամարի պաշտօնեան չէ հասկցած որ զաւակը դեռ նորածին է ատոր համար «նոր է» կ'ըսեն ծնողքը, ուստի «Նորէ» արձանագրած է։ Հետաքրքրական զրոյցը վերջացաւ քանի մը անակնկալներով։ Մամբրէլեան ընտանիքի դրացիներէն Պր. Եշիլթէփէ ներկաներուն միջեւ կը գտնուէր, ուստի հրաւիրուեցաւ իր սրտի խօսքը արտասանելու։ Ձեռնարկին կը մասնակցէին նաեւ Վահան Մամբրէլեանի դստեր՝ Արմաւիրի զաւակներն ու թոռները, որոնք նոյնպէս իրենց զգացումները բաժնեցին։ Կարծիք արտայայտուեցաւ որ ձեռնարկը թրքերէնով եւս ներկայացուի, աւելի լայն լսարան մը ունենալու համար, բայց երանի՜ թէ բան մըն ալ «միայն մեզի» մնար, Պէյօղլուի Թաղային Խորհուրդէն Սայաթ Կիւրիւն իրաւունք ունէր երբ ցաւ ի սիրտ ըսաւ որ հայերէնի ո՛չ մէկ ուսուցիչ կար սրահին մէջ, մինչդեռ ուսուցողական ձեռնարկ մըն էր, յայտարարուած էր, պէ՛տք է որ ուսուցիչները գային եւ իրենց հետ իրե՛նց աշակերտներն ալ բերէին։ Կը շնորհաւորենք ասուլիսի երկու բանախօսները՝ Հանրիէթ Պասօղլուն եւ Մարալ ուքսը, «Հանդիպում» փառատօնի կազմակերպիչները։ Յ. Գ.- Ուշագրաւ մանրամասնութիւն մը յայտնաբերեցինք զրոյցի ընթացքին։ Պատմաբան Հանրիէթ Պասօղլուի բոլոր խօսակցութիւնները ի՛ր իսկ ձեռագրով էին այլ ո՛չ թէ համակարգիչի վրայ գրաշարուած։ Գնահատեցինք այս մօտեցումը, այս ճամբով՝ Էսաեան վարժարանը, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է պատմաբանը եւ ուր սորված է մեր մայրենին։ Ն. Ս. Bir öğrencinin defteri 20. yüzyıl Sebastian'ın çiçek açan hayatına ses getirdiğinde VAHAN MAMBRELEAN'IN KULLANICISI YENİDEN KAZANDI. HANRIET PASOĞLU VE MARAL FUKS ŞAHEKAN ASULIS TEBRİKLERİ .... Kapsamlı değere sahip bir öğrencinin günlüğü defteri, doğduğu şehri, aileyi ve çevreyi, yani evrensel bir duvara dönüştürecek, 20. yüzyılın başına ses getiren kişisel tarihi temsil eder mi. Dün 13 Mart'ta "İsaiah" kültür birliği "Toplantı" festival gezisinde bizi temsil eden o "duvar"ın dinleyicisi ve tanığıydık. Sessiz sayfalarda kaybolan yerler ve insanlar. 1908 Sebastia halk sohbeti gerçekleşti Peyoglui S. Trinity Kilisesi'nin Narekyan salonunda. Etkinlik Ermenice idi, bu nedenle sunucuların çoğunun katılacağını tahmin edemedik, kişisel hatıraların sunumu hepimizin dini tarihiydi, bir asırdan fazla yaşamış Sebastian Ermenileri gerçeklerinin ışığında. Nare Kulech'in açılış konuşmasının ardından "Meeting" festival organizasyon grubu gönüllüleri, iki araştırmacı Maral Fuchs ve Hanriet Pasoglu sahneye davet edildi. Bu karlı halka sıfırın "sebebi" 1908 yılında yazılmış bir öğrenci defteri Sebastian Vahan Mambrelian adında bir çocuğun öbür tarafında ama ne defter ama. "Temiz" defterinde Ermenice yazılmış, Mambrelian aile evini ve Swas'ın tüm gerçekliğini anlatan güzel ve temiz yazılar var. Deniz Feneri dergisinin "Sebastian 1908" başlıklı son sayısında doğan Hanriet Pasoğlu'na farklı bir "dünya" açan 14 sayfalık defter iki sayfaya yayıldı. Konferans, Vahan Mambrelian'ın kalemiyle o deftere kaydedilen günlük ya da denemelere karşı 1900'lü yılların Sebastian ve Şapin Garahisar'ını "bilmek" için bir sebep yarattı. Sorular anlamlı, cevapları kesin değerlerle, bir satır hatıra fotoğraflarıyla birlikte. Vahan Mambrelian'ın bu el yazması, yas tutan torunu Los Angeles sakini Artin Corkor'un yardımıyla tarihçi Hanriet Pasoğlu'na ulaştı. Konferansa katılan iki katılımcı, bu değerin muhtemelen başkaları tarafından teşvik edilmesi gerektiği konusunda hemfikir, çünkü bir yüzyılda unutulan bir mektup veya hatıralar değil. ի Eski fotoğraflar çok şey anlatır, değerlidir. Soru-cevaplar, Mambrelian ailesi ve çığlıklar ile tanışarak, bir asır önce olanlarla ilgili ilginç bir dönüş yaşadık. Vahan kimdi, hangi ortamda yaşadı, hangi okulda okudu, hangi kaderi vardı, milletler kimdi, soyadı nasıl değişti, Sebastian neden ayrıldı, hangi hayat macerası yaşadı? Artin Korkor'un büyük babası Shahnazar Keotehean. Hanriet Pasoglu'nun güzel yazıları sayesinde bu ve benzeri sorular cevaplarını buldu. Hissettik, heyecanlandık, üzüldük çünkü o geçmiş bize aitti, dini kimliğimizin bir parçasıydı, küçük bir öğrencinin verdiği dersdi. Hislerimize tam tercüman olan Hanriet Pasoğlu, bu el yazısı defterin Ermeni iyiliği hakkında çok şey anlatacağını vurguladı. Artık edebiyatı unuttuk, Mambrelian'ın öğrencisinin defteri parlak bir örnekken, belki son on yıla kadar öğrenciler temiz ve kara defterleri olurdu, şimdi bilgisayarlar davayı ele almaya geldi, saf ermeni usherler yazılı, Sebastio'da Ermeni ailelerin yaşayacağını belirtiyor, var heceleme hatası yok ve bu nedenle vatanımızı okullarda ermeni öğretmenleri okutacak demektir. Ve böyle devam ediyor... , detaylarla bile. Ortaçağ Ermeni kraliçesi onuruna çocuklardan birinin Aughita adının verilmesinden bıktık, Nore adında bir çocuk daha çocuğun henüz yeni doğduğunu anlamadığı için anne babanın "Nore" diyeceği kayıtlara geçti. İlginç sohbet bazı sürprizlerle sona erdi. Prof. Mambrelian ailesi. Eşiltepe günümüzün ortasındaydı, bu yüzden gönül sözlerini okumaya davet edildi. El kitabına Vahan Mambrelian'ın kızı Armavir'in çocukları ve torunları da katıldı, duygularını paylaştılar. El kitabının Türkçede de temsil edilmesi, daha geniş kitleye sahip olması için bir görüş vardı, ama keşke "sadece idrar" olsaydı, Peyoglui kaymakamı Sayat Kiuri salonda Ermeni öğretmen yok derken haklıymış, bir öğretme kılavuzu, öğretmenlerin gelip öğrencilerini de getirmesi gerektiğini açıkladı. İki basın spikeri Hanriet Pasoglu ve Maral Uks'u "Görüş" festivalini düzenleyenleri tebrik ediyoruz. Յ. Գ. - Sohbet sırasında dikkat çekici bir ayrıntı keşfettik. Tarihçi Hanriet Pasoglu'nun tüm konuşmaları bilgisayarda yazılmamış kendi el yazısıydı. Tarihçinin mezun olduğu ve vatanımızın özümsediği Esaean Üniversitesi'ni bu yaklaşımı takdir ettik. Ն. ..   ·   ·  Rate this translatio   R A D Y O     A G O S .. P A R O S PAROS HAFIZANIN KIYISINDA Sessiz bir defterin kayıp mekân ve insanları (Sivas 1908) YAZI: HANRİET BASOĞLU Sivas Aramyan ve Hripsimyants okulu Kevork B. Hagopyan’ın titiz araştırmalarıyla Ermeni ce kaleme aldığı ve Paros dergisinde yayımlanan “Os manlı Döneminde Ermeni Okulları Eğitim ve Öğretim Tarihi” başlıklı kitap serisini, yaklaşık bir yıldır vakıflar ve dernekler aracılığıyla tanıtmaya devam ediyoruz. Bu çalışmalar kapsamında, Osmanlı döneminde İstan bul ve Anadolu’daki Ermeni okullarının eğitim sistemi ve seviyesi, somut örneklerle ele alınıyor. Ayrıca Ermenice yayımlanan bu eserlerin, Anado lu’nun sekiz vilayetini kapsayan iki cildi dergimizde dü zenli olarak Türkçeleştirilerek okurlarımıza aktarılıyor. Tanıtım toplantılarına ve dergide yayımlanan yazılara gösterilen yoğun ilgi, eğitim tarihimizin toplumumuz açısından ne denli kıymetli ve canlı bir alan olduğunu bir kez daha ortaya koyuyor. BİR OKUR, BİR DEFTER, BİR HAZİNE Kasım ayının sonlarına doğru Amerika’dan okuru muz Artin Korkor’un, dedesine ait 1908 tarihli bir okul defterinin sayfalarını paylaşması, bu yolculukta ayrı bir heyecan yarattı. Sivas merkezdeki Aramyan Okulunun 12 yaşında ki öğrencisi Vahan Mamprelyan tarafından kaleme alınan bu defter, yalnızca bir öğrencinin ödev defteri değil; bir dönemin eğitim anlayışını, gündelik yaşamı nı ve kültürel dünyasını bugüne taşıyan eşsiz bir belge niteliği taşıyor. Küçük Vahan’ın defterindeki yazılara geçmeden önce, yazı dizimizde ve tanıtım toplantılarımızda dö nemin eğitim seviyesinin, günümüzle kıyaslandığında ne denli nitelikli ve ileri bir düzeyde olduğunu özellikle Şahnazar Kötahyan, Los Angeles-USA vurguladık. Öğrencilerin büyük bir öğrenme isteğiy le eğitimlerini tamamladıklarını; edindikleri bilgileri kendilerinden sonra gelecek kuşaklara aktarmayı ve toplumun genel eğitim seviyesini yükseltmeyi bir so rumluluk olarak gördüklerini aktarmaya çalıştık. Bu bilinçle, pek çoğunun öğretmenlik mesleğini tercih et tiğini, Anadolu’dan bursla İstanbul’a gelerek eğitimleri ni tamamlayanların ise İstanbul’da kalmayıp köylerine geri dönerek büyük fedakârlıklarla yeni nesiller yetiş tirdiklerini örneklerle anlattık. Küçük Vahan’ın defteri, bir yıldır üzerinde durduğumuz bu eğitim anlayışının ve sisteminin somut bir kanıtı niteliğindedir. SİVAS’TA ERMENİ YAŞAMI VE EĞİTİM AĞI Hatıratın 1908 yılında Sivas’ta kaleme alınmış olması nedeniyle, kısaca dönemin Sivas’ına bakmak yerinde olacaktır. Tonos (Şarkışla), Yıldızeli, Hafik, Zara, Divriği, Darende, Gürün, Kangal, Aziziye (Pınarbaşı) ve Hami diye’den oluşan Sivas Sancağı’nda, Patrik Mağaka Or manyan’ın 1912 tarihli verilerine göre 97.000 Ortodoks (Gregoryen), 5.500 Katolik ve 2.000 Protestan olmak üzere toplam 104.500 Ermeni yaşamaktaydı. 1914 Os manlı nüfus sayımında ise bu sayı; 78.605 Ortodoks, 2.395 Katolik ve 1.915 Protestan olmak üzere toplam 82.915 Ermeni olarak kaydedilmiştir. Yaklaşık 45.000 nüfusa sahip Sivas merkezinin ise 15.000’e yakını Er menilerden oluşmaktaydı. Şehir merkezinde Surp Asdvadzadzin, Surp Sarkis, Surp Pırgiç, Surp Minas, Surp Kevork ve Surp Hagop adlarını taşıyan altı Ortodoks kilisesi; Surp Asdvad zadzin Kilisesi bünyesinde iki şapel, Surp Vlas Şapeli, 56 HANRİET BASOĞLU hanriet72@hotmail.com Katolik Ermenilere ait Surp Vlas Kilisesi ve bir Ermeni Protestan kilisesi bulunmaktaydı. Erkek öğrenciler için Tarkmançats, Aramyan, Ner sesyan, Pırgiçyan ve Vartanyan; kız öğrenciler için Hripsimyan ve Bezikyan okulları; karma eğitim veren Lusinyan, Sahakyan, Torkomyan, Rupinyan ve Mıhitar yan okulları ile Aramyan Anaokulu’nun yanı sıra Kato lik ve Protestan cemaatlerine ait sekiz okul daha yer almakta, böylece şehirde yirmiden fazla Ermeni okulu faaliyet göstermekteydi. Bunun yanında Ermenilere ait bir hastane ve bir yetimhane de bulunuyordu. Sivas’ta Ermeni cemaatine bağlı kültürel ve yardım laşma dernekleri, tiyatro toplulukları, gazete ve der giler aktif bir yayın ve kültür hayatı sürdürmekteydi. Ticaret yolları üzerinde bulunan şehirde Ermeni tüc carlar önemli bir yer tutarken; kuyumculuk, kalaycılık, bıçakçılık gibi pek çok zanaat dalında da yoğun bir Er meni varlığı göze çarpmaktaydı. MÜSVEDDEDEN TEMİZE Küçük Vahan’ın defterine bakıldığında, bunun aslın da müsvedde ya da Ermenice adıyla Ağdodi (Աղտոտի) defterinde kaleme alınan metinlerin, özenle temize çekildiği bir kompozisyon defteri, yani “Şaratrutyan Makuri” (Շարադրութեան Մաքուրի) olduğu anlaşıl maktadır. Vahan, defterine ailesini, okulunu, mahalle sindeki kiliseyi ve çarşıyı anlattığı metinlerle başlamak ta; ardından Tilki ve Leylek, Karga ve Testi, Bir Hırsızın Evladı, Şansız Avcı, Köylü ve İnançsız, Bir Merdivenin Basamakları, Yalancının Cezası, Köylü ve Gözlükçü, Çalışmak, Gerçekleri Konuşmak, Zeki Bir Kör, Kedile rin Davası, Yolcular ve Ayı, Ceviz, Kedimin Karakteri ve İnsan Vücudu gibi başlıklarla devam etmektedir. “Uslu Öğrenci” başlıklı yazısında, örnek bir öğrencinin nasıl olması gerektiğini anlattık tan sonra, kendisinin de bu ide ale ulaşmak için gösterdiği çabayı ve isteği dile getirir; defter, Vahan’ın kendi otobiyografisini kaleme aldığı bölümle sona erer. Toplam 14 sayfadan oluşan bu küçük defterde en dikkat çekici unsur, yazının estetik niteliğidir. Bu durum, dönemin eğitim programında önemli bir yer tutan kaligrafi, yani güzel yazı derslerinin önemini açıkça ortaya koymaktadır. Ermenice imla kurallarının zorluğuna rağmen, defterde neredeyse hiç yazım hatasına rastlanma ması; kelime yapılarının ve eklerin titizlikle öğretil diği dilbilgisi derslerinin yanı sıra, günümüzde artık kullanılmayan müsvedde defterinden temize çekme yönteminin etkinliğini de göstermektedir. Bu yön tem, bilgilerin tekrar yoluyla hafızaya doğru ve kalıcı biçimde yerleşmesini sağlamayı amaçlayan güçlü bir pedagojik yaklaşımı yansıtmaktadır. BİR ÇOCUĞUN GÖZÜNDEN HAYAT Ailesini anlattığı bölümde Vahan; annesi, babası, iki kız kardeşi, bebek yaştaki erkek kardeşi ile birlikte bü yükannesi ve büyükbabasının da yer aldığı sekiz kişilik bir ailede yaşadığını aktarır. Kendisi Aramyan Okulu nun 3. sınıfında eğitim görmekte, kardeşleri ise ana okuluna devam etmektedir. 1895 doğumlu olduğunu bildiğimiz Vahan’ın okula görece geç başlamış olduğu bu ayrıntıdan anlaşılmaktadır. Ancak 3. sınıf düzeyin deki bir öğrencinin kaleme aldığı metinler; sahip ol duğu bilgi birikimi, gözlem gücü, kullandığı Ermenice kelimeler, dil hâkimiyeti ve imla doğruluğu göz önü ne alındığında, dönemin eğitim seviyesinin günümüz ölçütleriyle dahi ne denli ileri olduğunu açıkça ortaya Vahan Mamprelyan'ın okul defteri, 1908 Bakırcı Vahan Mamprelyan'ın Sivas'ta 100 yıl önce yaptığı ibrik Vahan Mamprelyan gençlik yıllarında ailesiyle, Sivas 57 PAROS HAFIZANIN KIYISINDA koymaktadır. Ermenice yazımdaki ustalığına bakıl dığında, uzmanların değerlendirmesine bırakmakla birlikte, Ermenice konuşan ve Ermenice düşünen bir öğrenci profiliyle karşı karşıya olduğumuz hissi güçlü biçimde oluşmaktadır. Vahan, evini, okulunu ve mahallesindeki ana kiliseyi öylesine canlı betimler ki, okur bir anda kendini aile siyle tanıştıktan sonra kapıda Vahan’ın kedisi Ğadu dik’in (խատուտիկ) yaramazlıklarına tanıklık ederken bulur. Sokağa çıkıldığında, evinin yakınındaki okulun görkemli kapısından içeri girilir; bahçede ve sınıflar da gezilir, ardından kilisede ilahiler dinlenir. Kiliseden çıkıldığında, mahalleye sıcak ekmek kokuları yayan fırının önünden geçilir; esnaf dükkânlarının vitrinleri ne bakılır. Biraz ileride ise, çoğu Ermeni olan demirci, tenekeci ve bakır ustalarının çekiç seslerinin birbirine karıştığı çarşı sokaklarında dolaşılır. Okulunu anlattığı satırlarda Vahan, Sarışeyh Mahal lesi’nde bulunan dört katlı yapıyı ayrıntılarıyla tasvir eder. Buna göre binanın ilk katı geniş bir konferans salonundan oluşmaktadır. İkinci kat Hripsimyantz Kız Okulu’na ayrılmış olup sekiz sınıf, bir salon ve bir kız meslek atölyesini barındırmaktadır. Üçüncü kat ise Aramyan Erkek Okuluna ait olup yine sekiz sınıf, ge niş bir etüt sınıfı ve büyük bir salondan oluşmaktadır. Dördüncü katın ise henüz tamamlanmadığını, okul in şaatının sürdüğünü belirtir. Sınıfların aydınlık olduğunu, her sınıfta sıralar, tebe şirli karatahtalar ile öğretmenlere ait masa ve sandal yelerin bulunduğunu kaydeder. Okulun girişinde gör kemli bir kapı, öğrencilerin oyun oynayabileceği geniş bir bahçe; bahçede ise ağaçlar ve çeşmeler yer almak tadır. Yaklaşık 300 öğrencinin eğitim gördüğü, sekiz sınıftan oluşan bu okulda kendisinin 3. sınıfa devam ettiğini; Ermenice, Türkçe, Matematik ve çeşitli fen dersleri aldığını ifade eder. Geleceklerini hazırlayan öğretmenlerinin emeklerine layık olabilmek için sabah akşam durmadan çalıştığını ise özellikle vurgular. SURP ASDVADZADZİN KİLİSESİ Vahan, Sivas Meryem Ana Kilisesi’ni (Սեբաստիոյ Մայր Եկեղեցի), yani Surp Asdvadzadzin Kilisesi’ni anlattığı bölümde, yapının Pazar Mahallesi’nde yer alan son derece görkemli bir taş kilise olduğunu be lirtir. Kilisenin geniş bir avluya ve iki yanında yükse len anıtsal kapılara sahip olduğunu; içeri girildiğinde Kavit (գաւիթ) olarak adlandırılan ilk giriş bölümünün üzerinde, kadınlara ayrılmış Vernadun (վերնատուն) bulunduğunu aktarır. İlerledikçe, kilisenin kubbesinin altında yer alan büyük Adyan’a (Մեծ Ատեան) yani Surp Asdvadzadzin Kilisesi - Sivas halkın bulunduğu bölüme ulaşılır. Bu alan, küçük ka fesleri andıran bir düzenlemeyle Horan’dan (sunak) ayrılmakta; Adyan’dan sonra ise artık kutsal bölüm olan Horan’a geçilmektedir. Vahan, kilise içinde önemli bir piskoposun, bir grup melekle birlikte tek ağızdan “Փառք ի բարձունս – Park i Partzuns” (En yücelerde Tanrı’ya yücelik olsun) ilahisi ni söylerken resmedildiği bir tasvirin bulunduğunu da kaydeder. Tavandan aşağıya sarkan çok sayıda avize ve kandilin mekânı aydınlattığını; giriş bölümü Kavit’te ayakkabılıkta bırakılan ayakkabıları korumakla görevli bir zangoçun bulunduğunu ifade eder. Bu ayrıntıdan, dönemin uygulamasına göre kiliseye girerken ayakka bıların çıkarıldığı anlaşılmaktadır. Ayrıca kilisenin hizmetlerini yürüten, avizeleri ve kandilleri yakmakla sorumlu “luşarar” (լուսարար) adlı bir görevlinin varlığından söz eder. Ayini yöneten papaza, ilahilerle eşlik eden ve Tıbirler (դպիր) olarak adlandırılan ruhaniler grubunun da bulunduğunu be lirtir. Vahan’a göre, bu düzen içinde inançlı halkın du alara katılımıyla ayinler, son derece ilahi ve kutsal bir atmosfere bürünmektedir. HAYATIN KIRILMA NOKTALARI Vahan eğitimini tamamladıktan sonra ailesi onu za naata yöneltir ve çok iyi bir bakır ustası olur. Yozgat Burunkışladoğumlu Nazeli tehcir sırasında henüz yedi yaşındayken ailesini kaybetmiş, Çerkez komşuları ona sahip çıkmıştır. Sivas’ta Ermenilerin varlığı hakkında ki bir bilgi üzerine zor şartlarda Sivas’a gönderilir. Si vas’ta amcasını ve akrabalarını bulunca aslında gerçek adının Ojeni olup, Nazeli adını komşularının verdiği anlaşılır. Bir süre sonra da Vahan ile evlendirilir. As tarpe ve Armavir adlarında iki kızları, Boğosve Nore adlarında iki oğulları dünyaya gelir. Nore çok başarılı 58 HANRİET BASOĞLU bir öğrenci olup, İstanbul’da Diş Hekimliği fakültesini kazanıp başarılı bir diş hekimi olur. 1934 yılında çıkan soyadı kanununda yaşadıkları tüm zorluklara, acılara, kayıplara rağmen hayatta kalmayı başardıkları için Vahan Mamprelyan, “KALDIK” soyadını alır. İlerleyen yıllarda ailesiyle Kanada’ya göç eden diş hekimi Nore, orada tekrardan Mamprelyan soyadını alır. 21 Haziran 1949 günü Sivas’ın Pazar mahallesi pat lama sesleriyle irkilir. Vahan usta sokağa çıkıp sesle rin olduğu yöne doğru gittiğinde, henüz üçüncü sınıf öğrencisiyken küçük parmaklarıyla anlatmaya çalış tığı o görkemli Mayr Yegeğetsi( Meryem Ana Kilisesi) dinamitlenerek yıkılmaya başlamış, kubbe yerle bir edilmiş, taşlar etrafa saçılmaya başlamıştır. Kilise ka pısının üzerindeki kitabeyi yerde görünce, bu sefer zanaatkar parmaklarıyla yerdeki kitabeyi kaleme alır. Çürük raporu çıkarılarak yıkımı başlayan kilisenin yı kımı iki sene süren bir çabayla ancak yıkılabilir. Yıkı lan kilisenin yerine Sümerbank Han inşa edilir. Daha sonra 1959’da yıkılan okulunun yerine de apartmanların yapılması üzerine, artık o küçük defterde anlattığı yapılardan geri ye anılardan başka bir şey kalmamıştır… 1970 yılına kadar ailesiyle Sivas’ta yaşayan Vahan Mamprelyan Kaldık, akşamları eşiyle kısa dalga Erivan rad yosunu dinlemeyi ihmal etmez. Şarkıcı OfelyaHamparsumyan’a olan hayranlı ğından dolayı da torununa ofelya adını verir. Bu arada bir de Ermenice şarkı defteri kaleme alır. Birkaçının kendine ait şarkı sözleri olduğu da görülmekte dir. Sivas’taki bu yolculuğun hatıralarını 1923 yılına kadar görsele aktarıp, ölüm süzleştiren ünlü Ermeni fotoğraf stüdyo su sahibi Encababian Fréres’i unutmamız gerekiyor. 1972’de İstanbul’a gelen Vahan Mamprelyankaldık 1975’te hayata veda eder. Küçük Vahan’ın bizi çıkardığı yolculukta karşımıza yine aynı aileden 1902 Tamzara doğumlu, önce Oda başyan sonradanKötahyan soyadını alan Şahnazar çıkmaktadır. Şahnazar da Sivas Aramyan okulundan mezun olduktan sonra Sivas’taki Araçnortaran’dan (Առաջնորդարան- Episkoposluk) 15 Ocak 1922'de al dığı Öğretmenlik Belgesiyle Sivas Aramyan okulunda göreve başlamış, babasını tehcirde kaybetmiş bir ye timdir. Eylül 1922’de Yunan Ordusunun bozguna uğra ması üzerine yüzlerce Rum yetim Sivas’taki Amerikan Yakın Doğu Yardım Derneği’nin (The American North East Relief-A.N.E.R.) yetimhanesine yerleştirilmiştir. hanriet72@hotmail.com Kilisenin, 21 Haziran 1949 tarihinde kaleme alınan kitabesi Huşer U Nişer / Anılar ve Notlar Şahnazar Kötahyan'ın Kitabı 1990 Pek çok Ermeni ve Rum yetimlerin kaldığı bu yetim hanede göreve başlayan genç öğretmen Şahnazar, mübadele gereği Rum yetimlerin Yunanistan’a götü rülmesinde gözetmenlik yapmak üzere görevlendirilir. Samsun üzerinden yetimlerle İstanbul’a gelen Şahna zar, İstanbul’da bekleyen 3000 kadar Er meni yetimle birlikte Korfu adasına gider. Yunanistan’da 1922-1930 yılları arasında A.N.E.R’de öğretmenlik yapan Şahnazar, 1934’te Beyrut Amerikan Üniversite’sin de teoloji ve pedagoji eğitimi alır. Kendi gibi yetim kalmış Akşehirli Ermeni Azadu hi ileAtina’da evlenir. Bir kızı ve bir oğlu olur. 25 sene A.N.E.R.’de görev alır. Önce Kanada’ya oradan da Amerika’ya göç eder. Yaşamı boyunca Ermenice yazmak tan ve öğretmekten yorulmaz. Jamanak gazetesine yazılar gönderir, anılarını ka leme aldığı Huşer u Nişer/Anılar ve Notlar (Յուշեր ու Նիշեր) adlı bir kitap yazar. Ya şadığı yerlerdeki Ermeni kiliselerinde görevler alarak cemaatine hizmet eder. Eğitim dalında çeşitli ödüller alır. 1999 yılında 97 yaşında Los Angeles’te hayata veda eder… Vahan ve Şahnazar Sivas’ta Ermenice eğitim alıp, anadillerini okuyup, yazabilen son jenerasyon olur. Ne yazık ki bu yolculukta Sivas’ta kalanların çocukları Er meni okulları kapatıldığı için anadillerini öğrenmekten mahrum kalmışlardır… BİR DAVET Bu 117 senelik sessiz deftere bir ses olabilmek ve anlatılanları daha geniş bir çerçevede paylaşabilmek için, sizleri 13 Mart’ta Yessayan Derneği çatısı altında c   Vahan’ın Ermenice defterinden 1908 Sivas’ı Sivas’ta 1908 yılında yazılmış 14 sayfalık bir kompozisyon defteri, şehrin kaybolan hafızasını ve dönemin Ermeni kültürünü gün yüzüne çıkarıyor. Aramyan Ermeni Erkek Okulu üçüncü sınıf öğrencisi Vahan Mamprelyan’ın kusursuz bir Ermenice ile kaleme aldığı hikâyeler, çarşıdan mahalleye, ailesinden günlük yaşamına kadar okuyucuları 20. yüzyıl başlarının Sivas’ında bir zaman yolculuğuna davet ediyor. 117 yıl sonra ortaya çıkan Mamprelyan’ın defterini, yazar ve çevirmen Maral Fuchs’tan dinledik. Vahan Mamprelyan’ın defteri 1908 yılında Sivas’ta bir ilkokul öğrencisinin kaleme aldığı küçük bir kompozisyon defteri, bir kentin kaybolan hafızasını yeniden gün yüzüne çıkarıyor. Aramyan Ermeni Erkek Okulu’nun üçüncü sınıf öğrencisi Vahan Mamprelyan’ın Ermenice yazdığı hikâyeler, dönemin çarşısını, zanaatkârlarını, ailesini ve günlük yaşamını anlatırken, okuru 20. yüzyıl başlarının Sivas’ında bir gezintiye davet ediyor. Küçük bir öğrencinin şaşırtıcı dil hâkimiyetiyle kaleme aldığı satırlar yalnızca kişisel hatıraları değil, aynı zamanda o dönemde Ermeni okullarındaki eğitim seviyesini de gözler önüne seriyor. Yıllarca sessiz kalan bu defter, bugün yeniden konuşarak geçmişin izlerini dinlemek isteyenleri bir zaman yolculuğuna çağırıyor. Yesayan Derneği ve Kültürel Mirası Koruma Derneği (KMKD) ortaklığında, Hantibum Festivali kapsamında 13 Mart Cuma günü saat 19.00’da, Beyoğlu Üç Horan Ermeni Kilisesi Naregyan Salonu’nda “Bir Defter Neler Anlatır?” başlıklı etkinlik düzenlenecek. Hanriet Basoğlu ve Maral Fuchs’un sunumuyla yapılacak etkinlikte, Mamprelyan’ın defteri ele alınacak. Maral Fuchs Yazar ve çevirmen Maral Fuchs ile defterin hikâyesi ve geçmişten günümüze anlattıkları üzerine sohbet ettik. 1908’de Sivas’ın Aramyan Ermeni Erkek Okulu’nun 3. sınıf öğrencilerinden Vahan Mamprelyan’ın kompozisyon defteriyle ilk karşılaşmanız nasıl oldu, nasıl ulaştınız ve günümüze dek nasıl muhafaza edildi? Paros Yayınları’ndan çıkan Kevork Büyükhagopyan’ın kaleme aldığı “Osmanlı Döneminde Ermeni Okulları Eğitim ve Öğretim Tarihi” kitaplarının tanıtımına, Mart 2025 tarihinde Ortaköy Tarkmançats Okulu’nda başladık. Aynı başlık altında, ancak her seferinde içeriğini değiştirerek, farklı okul ve derneklerde gerçekleştirdiğimiz sunumlar sadece İstanbul’da değil, Kevork Büyükhagopyan’ın duyurularıyla Los Angeles’ta da yankı buldu. Kitabın iki ciltten oluşan taşra okulları ayağını sunan tarihçi Hanriet Basoğlu, Ermenice bilmeyenler için Paros dergisinde her ay kitaptan belli bir bölümün Türkçe özetini yayınlıyor. Los Angeles’ta yaşayan okuyucumuz Artin Korkor, bu köşe yazılarından kendisine ulaşarak, büyükbabasına ait bir defter olduğunu bildirdi. Defterden birkaç sayfayı kendisine iletti. Beyoğlu Üç Horan Vakfı için sunum çalışmalarını yapmak üzere Tokatlıyan Han’daki Paros ofisinde, Satenik Nişan ve Mayda Saris ile bir araya geldiğimiz bir sabah, Hanriet bu defterden bahsetti ve kendisine ulaşan sayfaları gösterdi. Hepimiz heyecanla karşıladık ve dergiye yazması gerektiğine ikna olduk. Böylelikle Paros Dergisi’nin Mart sayısında, Basoğlu’nun “Hafızanın Kıyısında” köşesinde yayınlanmış olan yazı sürecinde, yazışmalar ve bilgi alışverişi başladı. Sivas Aramyan Okulu Vahan Mamprelyan ve defteri neler anlatıyor? Defter, 1908’de Sivas’ta eğitim alan bir öğrencinin kompozisyon defteri. Aramyan Okulu öğrencilerinden 12 yaşındaki Vahan Mamprelyan, ailesini, okulunu, yaşadığı çevreyi, mahallesini, kiliseyi, çarşıyı en ince detaylarına kadar anlatırken, kedisi Gadudik hakkında yazmayı da ihmal etmemiş. Defterin ilerleyen sayfalarında Tilki ve Leylek, Karga ve Testi, Bir Hırsızın Evladı gibi değişik hikayelere rastlıyoruz. Bu hikayeler aracılığıyla etik değerler ve ahlâk anlayışı, mesajlarla çocuklara iletilmeye çalışılmış. Toplam 14 sayfadan oluşan bu defterde, yazının güzelliği dikkat çekici bir unsur. Güzel yazı dersinin müfredatta yer aldığını bu sayede anlayabiliyoruz. Defterden okumaları ise Hantibum Festivali dahilinde gerçekleştireceğiz. Yesayan Derneği’nin düzenlediği Hantibum Festivali kapsamında, 13 Mart’ta “Bir Defter Neler Anlatır?” başlıklı etkinlikte deftere dair sunum yapacaksınız. Etkinliğin içeriğinden bahsedebilir misiniz? Şahnazar Kötahyan’ın ailesi - 1920 Hanriet Basoğlu bize bu defterden bahsettiği günlerde, Yesayan Derneği’ne sıklıkla uğruyordum. Kendilerine hikâyeden bahsettiğimde, bizleri Hantibum’a katılmaya davet ettiler. Diğer çalışmalarımın yanı sıra Kültürel Mirası Koruma Derneği yönetimindeyim. Derneğimiz sadece somut değil, somut olmayan kültürel mirasa da eşdeğer önemi veriyor. Daha önce 18. İstanbul Bienali kapsamında, Yesayan Derneği ile birlikte bir sunum gerçekleştirmiştik. Bu sefer de anadili odağına alan bir etkinlikte yer almak istedik. Anadili, kimliğin kurucu unsuru ve kültürün en güçlü taşıyıcısıdır. Aidiyet duygusu, kültürel bağlar ve toplumsal kimlik, büyük ölçüde anadili üzerinden şekillenir. Dil yaşarsa kültür yaşar; kültür yaşarsa kimlik varlığını sürdürür. Bu hassasiyetle sunumu hazırlarken defteri odağımıza alarak, Sivas’ın tarihine, şehrin kültürel dokusu ve dönem koşullarına yer verdik. Ermeni toplumunun yaşam şeklini, eğitim ve zanaat öğretimi için insana yaptıkları yatırımı anlamamıza imkân veren bir anlatım olmasına gayret ettik. Sunumda ayrıca, Artin Korkor’un anne tarafından yakını Şahnazar Kötahyan’ın hayatını da konu ettik. Bu minvalde Ermenilerin eğitmen kadrosunda görev almış bir kişi üzerinden, yetimlerin Yunanistan’a uzanan mübadele hareketini de ele aldık. Ermenice olarak yapılacak anlatım, anadilin görünür ve duyulur olmasına imkân tanıyor. Defter okuyucuya, Ermeni okullarındaki eğitim sistemini ve o tarihten bu yana sistemdeki değişiklikler ya da farkları gösteriyor mu? Vahan ve Şahnazar, Sivas’ta Ermenice eğitim alıp, anadillerini okuyup yazabilen son jenerasyon. Defter, değişimi direk gözümüze sokmasa dahi, aynı seviyede Ermenice okuyup yazamadığımız gerçeğiyle bizleri yüzleştiriyor. Bir dönem eğitim için İstanbul’a gelen ve eğitmen olan kadronun, sıra hizmet etmeye gelince, tereddüt etmeden doğdukları taşraya döndüklerini okuduk. Bu da artık pek rastlamadığımız bir durum. Ancak bu, tüm taşrada yüksek seviyede Ermenice konuşulduğu anlamını taşımaz. Buradan bu sonucu çıkaramayız. Elimizdeki defteri, eğitimi değerlendireceğimiz bir defter olarak görmemek lazım. ‘Huşer u Nişer’ Şahnazar Kötahyan Etkinlik bülteninde, “Uzun yıllar sessiz kalan bir defterin sesi olmak” ifadesi yer alıyor. Bu etkinlikte ortaya çıkarmayı hedeflediğiniz “ses”i anlatabilir misiniz? Ben, kelebek etkisine inanan biriyim. Kelebek etkisi, "Amazon Ormanları'nda bir kelebeğin kanat çırpmasının ABD'de fırtına koparması" mecazıyla, küçük eylemlerin devasa etkiler yaratabileceğini anlatır. Biz bu hikâyeyi anlattığımızda, dinleyenlerin evlerine döndükleri zaman, kendi aile hikâyelerine odaklanacaklarını, sandık köşelerine sakladıkları eski bir mektup, sararmış bir fotoğraf ya da bir anı defteriyle çıkageleceklerini ve belki de anlatacak yeni öyküler bulacağımızı düşünüyorum. Ben bile bu çalışmalara başladığımdan beri kendi aile hikâyemdeki gedikleri görüp doldurmaya çabalar oldum. Bu sunumda ayrıca Ermenice olarak tarihi de konuşacağız. Benim neslim, tarih derslerini Türkçe gördü. Mecburiydi. Kendi tarihine bakamadı, öğrenemedi. Konuşmaktan dahi imtina etti. Bu sunumu hazırlarken, pek çok terimi ilk kez Ermenice kullandığımı fark ettim. İnsan her yaşta yeni bir şey öğrenebiliyor. Kültür sabit ve değişmez değildir, yaşadığımız toplum, gelişen teknoloji gibi dinamiklerden etkilenen, devinim ve dönüşüm halinde bir yapıdır. Göçler, savaşlar, medya ile yakınlaşan toplumların ve ekonomik ilişkilerin etkisiyle değişim gösterir. Dil, düşüncelerin ve duyguların aktarımını sağlarken aynı zamanda toplumun da belleğidir. Belleğimize sahip çıkalım. ..  c   --